Şizofreni ve İdealizm

İdealist değil dualistim aslında, (bu terimlerin ne anlama geldiği hakkında şuradan [‘Materyalist İslam’a Dair] sade ve kısa birşeyler okunabilir) ama idealizmi materyalizmden çok daha fazla ciddiye aldığımı, ona daha çok iltimas geçtiğimi de saklayamam. Bir arkadaşın bürosunda ‘A Beautiful Mind‘ (Türkiye’de ‘Akıl Oyunları’ ismiyle gösterime girmişti) filmini ikinci kez izledim bugün. İzleyenler bilir; paranoid şizofren olan, dahi bir matematikçinin, J. Nash’ın hayatından esinlenerek yapılmış bir filmdir. Eleştiren de çok oldu ama Russell Crowe gerçekten harika oynamıştı, hele konuşurken elini alnına koyması, odaklayamadığı acayip bakışları, güzel bir aşk ve bir sadakatle bezeli öyküsü izlenisi kılıyor filmi.   

Filme de pekçok eleştiriler yapıldı; tepe mikrofonunun görülmesi, Nash’ın aslında bir megolaman, narsist bir kişilik olduğu (ama film bunu işlemişti, farklı olma tutkusu ile az daha bir baltaya sap olamayacaktı J. Nash) bir erkekle tuvalette yakalandığı, daha önce birlikte olduğu bir kadından çocuğu olduğu ama onlara hiç bakmadığı, temanın aşk öyküsü gibi de sunulduğu ama karısıyla arasının anlatıldığı gibi olmadığı; yani filmde Nash’ın hayatının son derece naif, dolayısı ile farklı anlatıldığı vs vs.. gibi.    

Neyse, sonuçta bu bir film, bir kurgu, hem benim amacım da filmi, Nash’i, doktora yaparken yazdığı makale ile 45 yıl sonra Nobel almasını, katkıda bulunduğu ‘Oyun Teorisi’ni, ‘Nash Dengesi’ni falan anlatmak değil; filmde geçen konudaki temel ile idealizm arasında bir bağlantı kurmak. Filmde geçen konunun temeli ise gerçeklik ve algı. Nash bir şizofren ve aslında olmayan bazı insanlar görüyor, onlarla konuşuyor, dediklerini yapıyor. Onlarla birlikte çalıştığını sanıyor. Yani onların varlığına inanıyor.    

Oysa gördükleri gerçek değil, birer sanrı.. Filmdeki doktor şizofreniyi ve bu sanrıları açıklarken şöyle diyor: “Tanıdığınız kişilerin, bildiğiniz yerlerin, sizin için en önemli anların hiç bir zaman sizi terketmediğini, ölmediğini fakat zaten hiç bir zaman da varolmadığını aniden öğrendiğinizi hayal edin. Bu nasıl bir cehennemdir?” Nash bunu küçük ayrıntılar ile farkediyor, mesela sanrılarındaki küçük kızın yıllar geçmesine rağmen hiç büyümemesinden, oda arkadaşı olarak gördüğü kişi ile gizli ajan olarak gördüğü kişinin nasıl olup da yanyana olabildiklerinden, vesaire.   

Gelelim idealizm ile bağlantıya. Nash bu ayrıntıları yakalıyor çünkü onlar gerçekten sanrı, gerçek değil. Ve Nash’ın yaşadığı bir gerçek yaşam var. Gerçeklikle kıyas yaptığı zaman sanrılar bazı ayrıntılarla kendini ele veriyor. Peki ya tüm yaşanan gerçeklik aynı biçimde sanrı ise? Yani doktorun deyişini değiştirerek söylersek; “Tanıdığınız kişilerin, bildiğiniz yerlerin, sizin için en önemli anların, kısaca beş duyumuzla algıladığımız herşeyin, sadece beyinde oluşan algı olduğunu, beynin dışında hiç bir zaman da varolmadığını hayal edin” dendiğinde ne ile karşılaşırız?    

Bu mümkün mü? Elbette. İdealizmi kesin olarak çürütmek imkansız olduğuna göre; neden olmasın? Rüyada gördüklerimizin rüya anında ‘gerçek’ten farkı nedir? Rüya gördüğümüzü ancak uyanınca farketmez miyiz? Nash o sanrıları hayatı boyunca gördü, gerçeklikten hiç farkları yoktu, küçük ayrıntılar yakalamasaydı onları hep gerçek sanacaktı. Ama onlar sadece algı idi, beyinde oluşan algı.    

Maddi alemin bizatihi varlığını kesin olarak kanıtlanamaz. Yani maddi alemin özümüze seyrettirilen bir hayal olmadığının kesin ispatı yoktur. (”Ayağımı taşa vurdum bakın acıdı” diye basit maddeyi ispatlama örnekleri yeterli değil, “taş” da “vurma fiili” de, “acıma” da sinyallerden ibaret bir algıdır sonuçta) Kim duyu organlarımızdan gelen sinyallerle algıladığımız dış dünyayı zihninin/beyninin dışına çıkarak -yani bu sinyallerden bağımsız olarak- gördü/hissetti/bildi ya da tanıdı? (Bakın duyu organlarının dışına çıkmaya çalışınca bir “şey”in ne/nasıl olduğunu tanımlıyamıyoruz bile)    

Kesin olan tek şey “benliğimiz” dir. Yani ‘biz’ varız. Ve bu bir gerçek. Ya var olan bir alemi seyreyliyoruz; ya da bir ‘şey’ benliğimize seyrettiriliyor. Bu salt algı da olabilir, mahiyetini bilemediğimiz bir başka şey de. Yani nihai anlamda bu gerçeği çevreleyen varlık aleminin mahiyetini bilemediğimiz, bize seyrettirilen bir algı/şey mi yoksa kendi başına ‘maddi bir gerçeklik’ mi olduğunu kesin olarak bilemiyoruz. Tabi bu çürütülemezlik idealizm için olduğu kadar materyalizm için de geçerli. Zaten dualizmi daha mantıklı kılan da bu.

4 [?]

Share This