“God of the Gaps” ve Tanrı-Evren Tasavvurumuz Üzerine

By Volkan Serin on Mar 20, 2007 in Felsefe

Volkan Serin

Scientific American, Nature gibi dergilere haber olmuş araştırmaların sonuçlarına bakarsak bilim adamlarının sadece %40′ı Tanrı’ya inanıyor, biyologların %30′u, fizikçilerin ise %20’si. Önde gelen bilim adamlarına baktığımızda ise bu oran %10′a kadar düşüyor. Yani insanların bilimsel bilgisi arttıkça Tanrı inancında bir azalma var. Peki neden? Bu soru bizi “God of the Gaps” adı verilen yaygın düşünme tarzına götürüyor.

“God of the Gaps” yani “Boşlukların Tanrı’sı” kavramıyla ilk defa Mustafa Akyol’un konuya ilişkin yazısında karşılaşmıştım. Şöyle anlatıyordu Akyol:

“…Bu argüman İngilizce’de “God of the gaps” (Boşlukların Tanrısı) diye bilinir. Argümana göre, insanlar bilim yoluyla açıklayamadıkları, yani “boşlukta” kalan doğa olayları için “tanrının işi” demekte, ancak bilim ilerledikçe boşluklar dolmaktadır. Bilim bir gün her şeyi açıklayacak, böylece hiç boşluk kalmayacak, ateizm tam egemen olacaktır.”

Aslında bu cümleler “god of the gaps” argümanının kendisini değil, ona ateist bakış açısını anlatıyor. Argüman ise şöyle ifade edilebilir sanırım:

Evren’de doğal sebep-sonuç ilişkileriyle ( bilimsel teorilerle ) açıklanamayacak bazı yapılar (“Gaps”) var. Sonuç: Bu yapılar doğal süreçlerin ötesinde (yani Evren’in ötesinde) bir varlığa (“God”) dayanır.

Kavramı biraz araştırdım, “God of the Gaps” ilk olarak iskoç evanjelist Henry Drummond’un bir makelesinde beliriyor, şöyle diyor Drummond:

There are reverent minds who ceaselessly scan the fields of Nature and the books of Science in search of gaps–gaps which they will fill up with God. As if God lived in gaps? What view of Nature or of Truth is theirs whose interest in Science is not in what it can explain but in what it cannot, whose quest is ignorance not knowledge, whose daily dread is that the cloud may lift, and who, as darkness melts from this field or from that, begin to tremble for the place of His abode?

Drummond “bilim kitaplarında Tanrı’larıyla doldurmak için boşluklar” arayanları “sanki Tanrı boşluklarda yaşıyor!” sözleriyle eleştiriyor. Yani eleştirisi ateistlerden çok teistlere yönelik. Drummond dindarları Mustafa Akyol ise ateistleri eleştirmiş.

Akyol’un makalesine geri dönelim:

Canlılık hakkındaki bilgimiz arttıkça, onun daha önceden hayal bile edilmeyecek kadar kompleks olduğunu ve bu kompleksliğin doğal süreçler ve rastlantılar ile üretilmiş olamayacağını görüyoruz… Dolayısıyla bilim canlılığı inceledikçe “boşluklar” küçülmemekte, aksine büyümektedir.

Mustafa Akyol ateizmin “boşlukları bilim dolduruyor, Tanrı’nız yok” argümanını “hayır boşluklar dolmuyor, aksine büyüyor” şeklinde cevaplamış.

Gerçekten de boşluklar hızla artıyor, çünkü insanoğlunun bilgisi arttıkça bilmediklerinin boyutunu da daha iyi anlamaya başlıyor. Yoksa Sokrates’in “bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir” demesinin sebebi çağdaşlarından daha cahil olması değildi şüphesiz.

Öte yandan da boşluklar hızla doluyor, bilim her geçen gün evren’in bir sırrını daha çözmekte. Gece-gündüzün birbirini neden bu şekilde takip ettiği, yağmurun nasıl yağdığı, depremlerin nasıl oluştuğu gibi bin sene öncesinde birçok insanın doğrudan Tanrı ya da Tanrılar ile açıkladığı bir çok olayın hangi sebep-sonuç ilişkileri içinde gerçekleştiğini artık biliyoruz. Hal böyle olunca da Tanrı algısı yaygın “God of the Gaps” inancına dayanan bilim adamları evren hakkındaki bilgileri arttıkça, yani doğadaki işleyişin mekaniğini çözdükçe Tanrı’ya daha az inanmaya başlıyor. Şahsen ben bilim adamlarındaki ateistleşmeyi bu yanlış bakış açısına bağlıyorum.

Bilim-Din üzerine düşününce akla ister istemez, Akıllı Tasarım – Evrim tartışması geliyor. Akıllı Tasarım “evrenin bazı özellikleri ve canlıların sahip olduğu bir takım özelliklerin kökeninin doğal seçme gibi doğal süreçlerle değil bilinçli bir müdahale ile açıklanması gerektiğini savunan bir görüş” olarak tanımlanabilir. AT canlılardaki bazı özelliklerin kökeninin bilim tarafından açıklanamadığını, bu özelliklerin doğal süreçlerle oluşamayacağını ve dolayısıyla bir “tasarım”a işaret ettiğinden bahsediyor. “Müdahale” sözcüğü de dikkate alındığında AT de bir “God of the Gaps argümanı” olarak nitelenebilir. Çünkü Tanrı ancak kendinden bağımsız bir işleyişe sahip olan varlığa “müdahale” edebilir. Ancak bu mesele AT’ciden AT’ciye değişecektir muhtemelen. Bu yazının bu konuda bir tartışmaya neden olmasını umut ediyorum.

“God of the Gaps” in temel problemi Tanrı’dan bağımsız bir evren tasavvuru içermesi. Daha doğrusu, evrenin çoğu noktada Tanrı’dan bağımsız bir mekaniğinin olduğunu kabul etmesi ve sonra da bu mekanik sistemin açıklayamadığı noktalarda Tanrı’yı devreye sokması. “God of the Gaps” argümanı Evreni Tanrı’nın etki alanı (“Gaps”) ve kendiliğinden işleyen kalan kısım olarak ikiye bölüyor.

İslam’da ise Allah tüm evrenin mutlak hakimi olarak tanımlanır. Gerçekleşen her olay mutlak surette Allah’ın iradesiyle vücut bulmuştur. Dolayısıyla da tüm “hayır ve şerri” Allah’tan biliriz. Bu bakış açısının ise “God of the gaps” ile uyum sağlaması mümkün görünmüyor.

17. yüzyılın sonunda Newton elmanın neden yere düştüğünü yerçekimi kanunu ile açıklamıştı. Sahi, elma neden yere düşüyor? Allah düşürdüğü için mi? Yoksa yerçekimi nedeniyle mi? İşte bu bakış açısı “God of the Gaps”i yansıtıyor. Bizler müslümanlar olarak elmayı yere Allah’ın düşürdüğüne iman ederiz. Ama bu yerçekimini inkar etmemizi gerektirmez. Aynı depremi Allah’tan bilmemizin fay hatlarını inkar etmemizi gerektirmediği gibi.

Doğa’nın bir takım yasalar dahilinde işlediği çok açık. Bilim de bu yasaların keşif serüveninin adı zaten. İşte bu yasalar bizim Tanrı-Evren tasavvurumuzda “sünnetullah” ya da “adetullah” kavramına karşılık geliyor. Yani Allah’ın sünneti, adeti, iş görme tarzı. Diyanet İşleri depremle ilgili yayınladığı bir dökümanda “sünnetullah”ı şöyle anlatmış:

Kâinatın işleyişi, Cenab-ı Allah’ın sonsuz kudretiyle belirlediği kanunlara göre cereyan etmektedir. Bu kurallara “Sünnetullah” denir. Bunlar Allah’ın dilemesi olmadıkça değişmeyen kurallardır. Kur’an’da şöyle buyurulmaktadır: “Allah’ın önceden geçen toplumlar hakkındaki kanunu (Sünnetullah) budur. Allah’ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın” (Ahzâb, 62.).

Kuran’da Adetullah’a dair bir çok örnek bulabiliriz:

Biz, her şeyi bir ölçüye göre yarattık. (Kamer, 49)

Güneş, kendisi için belirlenen yerde akar (döner). İşte bu, aziz ve alim olan Allah’ın takdiridir. (Yâsîn, 38)

Gökten uygun bir ölçüde yağmur indirip onu arzda durdurduk. Bizim onu gidermeye de elbet gücümüz yeter. (Müminun, 18)

Görüldüğü üzere Kuran mekaniği neredeyse tamamen çözülmüş gök cismi hareketlerinden, yağmurun yağmasından “Allah’ın takdiri” diye bahsediyor, evreni Tanrı’nın ve doğa yasalarının alanı olarak ikiye bölmüyor, herşeyi Tanrı’nın iradesine bağlıyor. Bu noktaya dikkat etmek gerekiyor. Zira İslam’ın Tanrı-Evren tasavvuru Deizm’in “ilk itme” anlayışına da karşı çıkar. Bu düşünceye göre Tanrı evreni belli bir sistem içinde yaratmış, ona ilk itmeyi vermiş, sonra da karışmamıştır, ya da ara-sıra karışmaktadır. Sünnetullahtan bahsederken kesinlikle bunu kastetmiyoruz. Aksine tüm doğa yasalarının ve varlığın her an Allah’ın iradesiyle kaim olduğuna inanıyoruz. Bu ayakta tutma işinin tam olarak nasıl gerçekleştiğini ise elbette bilmiyoruz. Allah’ın zatı hakkındaki bu mesele bizlerin anlayışının da ötesinde aslında. Fakat konuyu akla yakınlaştırmak için Gazali’nin “iktiran” teorisine bakalım:

Gazalî nesnelerin onların zaman içinde varlığını sürdürmesine sebep olan kendi tabiatları gibi birşeye sahip olmadıklarına inanıyordu. Nesneler Allah onları her an yeniden yarattığı için var olmayı sürdürür. O halde, sebepler sonuçlara sebep olamazlar: bir sebep-sonuç ilişkisi olarak tezahür eden şey yalnızca bir bitişiklik, bir “iktiran”dır.

Gazalî’ye göre, Allah’ın âdeti, birşeyi yarattıgında, onu tekrar tekrar yaratmayı sürdürmektir. Bu yüzden, fıziksel dünyanın tekdüzeliği âdetullahin tecellisidir-illiyetin degil. Bir nesne onun devam ve bekasına sebep olan bağımsız bir vücuda malik değildir. Bilakis, o Allah’ın aynı nesneyi tekrar tekrar vücuda getirme âdetinden dolayı varlığını sürdürmektedir1

Gazali bizlerin sebep – sonuç ilişkisi olarak algıladığı işleyişin bir yanılsama olduğunu, maddenin sürekli bir varlığa sahip olmadığını söylüyor. Bu teoriye göre madde sürekli devam eden anlık yaratımların (bir ışığın anlık olarak parlayıp sönmesi gibi) bitişmesiyle zayıf bir varlık kazanıyor. Gazali’nin ne kadar haklı olduğunu bilemiyorum ama Tanrı-evren ilişkisine dair islami açıdan kabul edilebilir bir model sunduğu kesin. Her halukarda doğada süregelen sistematik işleyişin Tanrı’nın iradesinin doğrudan yansıması olduğuna inanıyoruz.

Peki Ay’ın yarılması, ateşin yakmaması gibi mucizeleri bu tabloda nereye koymalıyız? “Allah’ın evrene müdahalesi” sözlerini evren hakkında bağımsız bir işleyiş ima ettiği için sevmiyorduk. Süregelen doğa yasalarının bir şekilde bu olaylara sebep olduğunu söylemek de “mucize”nin olağanüstü niteliği ile uyumsuz olacaktır. Tek çıkar yol mucize anlarında tabiri caizse Tanrı’nın süregelen davranış kalıbını değiştirdiğini, bir anlamda istisna yaptığını söylemek gibi duruyor. Buna göre sürekli ateşe “yak” diyegelmiş Tanrı, Hz. İbrahim söz konusu olduğunda ateşe “soğuk ve esenlik ol” diyerek istisna yapmış oluyor. Belki de AT’cilerin “yaratılış” dediği olay da böyle olağanüstü bir istisna anıydı.

Bu yazıda anlatmaya çalıştığım bakış açısının Din-Bilim ilişkileri konusuna olumlu bir katkı sağlayacağını düşünüyorum. Kim bilir belki de bilim adamları benzer bir perspektife sahip olsalardı ilk paragrafta bahsettiğim araştırma sonuçları daha farklı olurdu.

Konuyla ilgili Suat Öztürk’ün de bir yazısı var. Güzel bir sunuştan sonra Tunga Torgal’ın “’God of the Gaps’ Hatası ve Kuran” adlı makalesini alıntılıyor. Bu yazı ve devamında Tunga Bey ile yaptığım tartışmanın da “God of the Gaps”e iki farklı bakış açısını yansıtması açısından okunmasını öneriyorum.

________________________

1 Yamina Bouguenaya Mermer, Tümevarım problemine bir çözüm önerisi “Tabiat Kanunları” ve “İlliyet” , Köprü Dergisi 53. Sayı.

11 [?]

“God of the Gaps” ve Tanrı-Evren Tasavvurumuz Üzerine

147 Yorum