Yazıda sekülerizmin yanlış bir şey olduğu anlatılmıyor. Dikkatle okursanız, bunun tam tersinin söylendiğini; İslam ülkelerinde sekülerizme antipati duyulmasının kaynağının müslümanların sekülerizmle yaşadığı olumsuzluklar olduğu; halbuki doğru bir ilişkiyle, doğal bir evrim sonucu İslam dünyasında da bizlere uygun bir sekülerizm oluşabileceğini; fakat Batı deneyimindeki farklılıklardan dolayı Batı tipi sekülerizmin İslam dünyasına dayatılmasının yanlış olduğu gibi birçok sonuç çıkartma imkanınız olacaktır.

Mustafa bey,

Haklısınız. Hristiyan dünyasında, dinden neşv ü nema bulan bir sekülerizmden çok; din adamlarının teslim-i silah etmesi ve celladın hükmüne boyun eğmesi durumu söz konusu. Bu yüzden Hashemi’nin dediği gibi İncil’in “Sezar’ın hakkı Sezar’a” ayetinden hüküm devşirmek zorlama bir yorumdur. Batı’da sekülerizm, Hristiyanlıkla değil, Hristiyanlığa “rağmen” ortaya çıkmıştır. Onlar için hayırlı da olmuştur.

Bu tarihi hoşgörü ve sorun farkları İslam/ sekülerizm ilişkisini anlamakta anahtar öneme sahiptir. Müslüman toplumlar hiçbir zaman sekülerizm ile ilgili düşünmek ihtiyacında kalmamışlardır - çünkü hiçbir zaman bir varlık krizi oluşturacak din-devlet ilişkisi ortaya çıkmamıştır ki sekülerizm deva olsun.

Burada önemli bir yöntem hatası bulunuyor: Tarihte bir olayın gerçekleşmemiş olması, bu olayın yanlış olduğunu göstermez.

Örnek olarak, demokratik halkoyuna dayalı yönetim sistemi, 4 Halife dönemindeki kısmi uygulama istisna tutulursa, İslam tarihinde hiç olmamıştır. Yukarıdaki akıl yürütme yöntemine göre İslam dünyasının demokrasiye ihtiyaç duymadığını söylemek gerekir. Bu ise doğru değil. Dolayısıyla, yukarıda kullanılan tarihsel çıkarım yöntemi geçersizdir.