1989′da,Komünist rejimin yıkılmasının ardından Prag’daki ilk konaklamalarımın birinde,hep orada yaşamış olan bir arkadaşım bana şöyle dedi:Bizim bir Balzac’a ihtiyacımız var.Çünkü burada gördüğün,içerdiği tüm zulüm ve aptallıkla,dolandırıcıların ve sonradan görmelerin bayağılığıyla kapitalist bir toplumun restorasyonu.İdeolojik sersemliğin yerini ticari sersemlik aldı.Ama bu yeni deneyimi renkli kılan,eskisini belleğinde taptaze saklıyor olması,iki deneyimin iç içe geçmesi ve tarihin,tıpkı Balzac’ın dönemindeki gibi sahneye inanılmaz karışıklıklar koyması.Ardından,arkadaşım bana eski parti üyesi yaşlı bir adamın hikâyesini anlattı,partinin üst kademelerinde görevli olan bu adam kızının,malları ellerinden alınmış büyük bir burjuva ailenin oğluyla evlenmesini desteklemiş ve damadına (düyün hediyesi olarak)derhal güzel bir kariyer sağlamıştır.Bugün,o aparaçik(sovyet rejiminde parti üyesi-Ç.N.)yalnızlık içinde hayatının sonuna gelmiş;damadın ailesi bir zamanlar ulusallaştırılan mal varlıklarını geri almış,kızı da komünist babasından utanç duyuyor ve onunla ancak gizli kapaklı görüşüyormuş.
Arkadaşım güldü:Farkında mısın?İşte bu,kelimesi kelimesine Goriot Baba’nın hikayesi!Terör döneminin güçlü adamı iki kızını “sınıf düşmanlarıyla”evlendirmiştir ve kızlar ilerde Restorasyon döneminde,onu tanımazdan geleceklerdir,o kadar ki,zavallı baba kızlarıyla hiçbir zaman uluorta görüşemeyecektir.
Uzun uzun gülmüştük.Bugün bu gülüş üzerinde düşünüyorum.Sahiden,biz niye gülmüştük?Yaşlı aparaçik çok mu gülünçtü?Bir başkasının yaşadığını tekrarladığı için mi komikti?Ama o hiçbir şey tekrarlamamıştı ki!Kendini tekrarlayan tarihti.Kendini tekrar etmek için de,utanmaz,akılsız,zevksiz olmak gerekir.Bizi güldüren tarihin zevksizliğiydi.

Bu,bana arkadaşımın dileğini hatırlattı.Bohemya’nın yaşamakta olduğu dönemin kendi Balzac’na ihtiyacı olduğu doğru muydu?Belki de.Belki de Çekler için,ülkelerinin yeniden kapitalistleşmesi hakkında romanlar,Balzac’ın üslubuyla yazılmış,çok kahramanlı geniş ve zengin bir çevrimsel romanlar okumak aydınlatıcı olurdu.Ama,romancı adına layık hiçbir romancı böyle bir roman yazmayacaktır.Bir başka insanlık Komedyası yazılsa gülünç olurdu.Çünkü,tarihinin(insanlık tarihi)kendini tekrarlamak gibi bir zevksizliği olabilirse de,bir sanatın tarihi tekrarlara katlanamaz.Sanatın işi,büyük bir ayna gibi tarihinin bütün çalkantılarını,değişimlerini,ardı arkası kesilmeyen tekrarlarını kaydetmek değildir.Sanat,ilerleyişi içinde tarihi adım adım takip eden bir koro değildir.O,kendi tarihini yaratmak için vardır.Bir gün Avrupa’dan geriye kalacak olan,kendini tekrar eden ve içinde hiçbir değer taşımayan tarihi olmayacaktır.Ayakta kalma şansı olan tek şey,sanatlarının tarihidir.

http://www.haber24.com/Guncel/1-45214/Darbe-olursa-pornocu-olursunuz.html

haberine yazılan yorumlar.

gökhan özgün için “yakın zamanda bana bir komşu geldi(gazetedeki sayfanın komşusu) bu komuşunun yazarlığını falan bilmem. adını da hiç duymadım…”vesaire deyip gökhan özgün’e giydirmeye kalkmıştı. gökhan özgün de cevaben hakkı devrim’in seviyesine ve anlayış kapasitesine uygun bir cevap yazmıştı. doğrusu ben hakkı devrim’in anlayış kapasitesine uygun bir dil bilmiyorum. o yüzden cevap vermeye değmez:))

Enver Hocam, Eline sağlık. Yazının değeri bu tip yazılarla daha iyi anlaşılıyor.

…………..

Müminler kanadının en aklı başında olanı diye bildiğimiz bir gazetede, «Araştırmacı-Yazar»lardan biri bu gösteriyi şöyle değerlendirmişti: «Kemalist ideolojinin yetiştirdiği organik aydınlar gibi, organik sanat esnafı da çoğunlukla darbeci bir zihniyetin devam ettirici şartlarını ortaya koyma işlevi görmüşlerdir. Bu esnafın en belirgin özelliği, topluma tepeden bakmaları ve toplumun demokratik tercihlerini her fırsatta aşağılamalarıdır. (…) Bu tür kişiler arasından, isimlerinin bütün şaşaasına rağmen gerçek sanatçı çıkabilme olasılığı çok ama çok düşüktür» (Yeni Şafak, 20 mayıs).
*
Yazı içinde yayımlanan fotoğrafa, «organik esnaf» arasında kimler varmış? diye baktım.
Ön safta gördüklerim, soldan sağa bakın kimlerdi: Macide Tanır, Fazıl Say, Genco Erkal, Gülriz Sururi, Haldun Dormen, Engin Cezzar, İzzet Günay… Gene benim bildiklerimden Zuhal Olcay, Ali Poyrazoğlu, Rutkay Aziz, Müjdat Gezen de oradaydılar.
Hepsi canım ciğerim. Haber verseler gider, o kadar ayakta dikilemesem de bir pencereden onları alkışlardım. Adını verdiklerim başta olmak üzere, o kafilenin her yaptığına katılabilirim.
Yazıya imza atan araştırmacı yazarın adı Enver Gülşen. Daha önce bir yazısını okumamıştım. Siz tanıyor musunuz?

http://www.radikal.com.tr/Default.aspx?aType=RadikalYazarYazisi&ArticleID=937098&Yazar=HAKKI%20DEVRİM&Date=22.05.2009&CategoryID=98

yarattığı sanat eseri sanat açısından değerli bir insan sanat eserinin verdiği prestiji iktidarla ilişkisinde ve bir tür iktidarı (kültürü ya da düşünceyi değil) yüceltmek ve ondan nemalanmak için kullanabilir mi? eğer kullanıyorsa bu yaptığı o sanatçının sanatçılık düzeyine nasıl bir katkı yapar?

bir sanat eserinin elbette ait olduğu kültürel havza ile ilişkisi vardır. olmalıdır da zaten. ama bu kültürel ilişki ile iktidar ilişkisi zorunlu olarak aynı şey manasına mı gelir? yani diyelim ki islam kültürü için değerli sanat eserleri bu değerlerini hakim iktidarla kurdukları ilişkiyle mi elde ederler, yoksa grçekten büyük sanat eseri olmalarından mı? değerini iktidarla ilişkisinden alan sanat eserleri evrenselliklerini nasıl kazanırlar? ya da bir sanatçı yarattığı sanat eserini mecburi olarak iktidarla olumlu ya da olumsuz bir ilişkide mi kurar? bence böyle olmaz. islam sanatında mesela tasavvufun çok önemli bir yeri vardır ve dayanağını tasavvuftan alan sanat eserleri büyük oranda iktidara kayıtsızdırlar. iktidar denen şeyi dünyevi bir çocukluk halinin tezahürü ve hırs olarak görürler. bugün yunus’un şiirlerinin ulaştığı sadeliğe ulaşabilen ne kadar az şiir var tüm dünya şiirinde. bence bu yunus’un iktidara karşı kayıtsızlığı ve Allah’tan başka dünyevi bir iktidara sağır olmasından kaynaklanıyor.bu noktada sanatçı ile ermiş aynı şey oluyor(çünkü ikisi de ilhamdan besleniyor). sanatçı ilhamını aldığı kaynakla sanatı arasına ne kadar duvar kurarsa(iktidar da o duvarlardan birisidir bence)yarattığı sanat eseri o derece sanattan uzaklaşır, kendisiyle birlikte… divan şairlerinin bazıları ile iktidar arasında ilişki vardır; ancak benim kast ettiğim iktidar ilişkisi bu değil. mesela hiçkimse fuzuli’ye propaganda şiiri yazmıştır diyemez herhalde. fuzuli’yi fuzuli yapan leyla ile mecnun divanıdır, su kasidesidir vesaire…ama iktidara övgü şiiri yazdıysa (ki ben hatırlamıyorum varsa da)da fuzuli’yi fuzuli yapan bu şiirleri değildir.

aslında üzerinde düşünülmesi ve çokça tartışılması gereken bir konu bu. yıllardır üzerine düşünürüm ama gerçekten bir sonuca varamadım ben de.

“Sanatçılar bencildir, sanatı için bazen onaylamadığımız şeyler yaparlar, varlık sebepleri yetenekleridir de onu gösterebilmek için bazen yanlış/doğru adımlar atarlar.”

suzan hanım dediğim gibi aslında herkesin bir sanat ve sanatçı tanımı var ve bunlar üzerinden yürütüyoruz tartışmalarımızı. ancak beni yazıda birkaç kademe belirlemeye çalışırken, en ayrıcalıklı yeri de (ki bu yerdeki sanatçıların dünya tarihinde cidden de çok az olduğunu düşünüyorum) eseri ile vicdanı arasında köprü kurabilmiş olanlara verdim. ancak iktidarla ilişkisi olup da gerçekten sanatçı olarak nitelendirdiklerim de var. bunlar eğer sanat eserinin prestijini iktidarla kurdukları ilişkide iktidarı beslemek için kullanıyorlarsa bunların yaptığına da kendi eserlerinin tüccarlığını yapmak adını verdim. ancak bir sanat dalıyla iştigal edenlerin ezici bir çoğunluğunun sanatçı olarak adlandırılamayacağını, ama sanat esnafı veya zannatkar olarak adlandırılmasının daha doğru olacağını düşünüyorum.

tarkovsky galiba mühürlenmiş zaman’da ya da bir röportajındaydı, picasso için birşey söyler. der ki “isminin bütün şaşaasına rağmen picasso’nun sanatın yanına yaklaşabildiğini düşünümüyırum” . doğrusu picasso için ben de aynı şeyleri düşünüyorum.

ben sanatçının negatif ya da pozitif olarak iktidarla ilişkisiyla kalıcı olabildiine inanmıyorum. tam tersi iktidara karşı kayıtsızlığı (ve iktidarı kişisel olarak reddetmeleri) büyük sanatçı yapar diye düşünüyorum(bu konumda sanatçı bir nevi ermiş gibidir zaten). ama en başta söylediğim gibi bu konumdaki bir sanatçı (mevlana benim için o konumdadır işte)dünya tarihinde çok ama çok azdır.

en başta sizden alıntıladığım şeye şimdi cevap vereyim…bense sanatın insan eylemleri içinde bencil olmayan tek eylem olduğunu düşünüyorum. bencilse de zaten kategorize ettiğim bölgenin en alt kısmındaki konuma sahip bir sanat(ımsı)dır yapılan…çünkü sanat, sanatçı için zorunlu bir boşalmaya tekabül eder. yani bu boşalma bencil bir görüntü verdiğinde dahi,bencillikten değil zorunluluktan olur bence…ama dediğim gibi benim bu şekilde tanımladığım sanatçı dünya tarihinde çok az. 20yy batı dünyasında ise mumla aramak lazım bulmak için…

bu ülkedeki sinema eleştirmenlerini ve sinemayla ilgili entelektüel dünyayı az çok bilen birisi olarak, cidden de bir dindar insanın türkiye sinemasına (hem yönetmen hem de eleştirmen) olarak çok önemli katkıları olabilecğeini düşünüyorum. çünkü diğer yollar (siyasi ya da belirli sinema kuramlarına dayalı eleştiri yolları) kendisini tüketti.halbuki daha başlanmamış devasa bir alan bizi bekliyor.sinema kesinlikle doğulu bir sanattır (ahmet uluçay’dan alıntı). bu “doğulu” sanata islam dini mensuplarının (özellikle tasavvufu da çıkış noktası yaparak) çok büyük katkı yapabilecğeini düşünüyorum.

avrupa sineması kendisini tekrar ediyor. en az 10 yıldır sinemanın büyük ülkesi fransa’dan bir tane bile iyi film çıkmıyor. ingiltere ha keza. amerika zaten artık sinema endüstrisinin sinema sanatını öldürdüğü ve gömdüğü yer. inanın bana bu ülkede son 2 yılda yapılan ve kıyısından köşesinden de olsa islam (ve doğu) estetiğinden faydalanan (yumurta, süt, nokta hatta ve hatta tamamen farklı bir amaç ve çıkış noktasıyla yapılmış olsa dahi estetiği ile sonbahar)filmler izlediğim ve cannes, venedik vesaire gibi yerlerde büyük ödüller verilenlerden çok daha iyi filmler. sinemanın geleceği islam dünyası ile birlikte çin, japonya, tayvan, kore gibi kadim dinlerin yaygın olduğu yerlerde bence.

zira totaliter rejimlerden iyi sanatçı çıkabilir ama hem totaliter hem de tanrısını yitirmiş ülkelerin ve çağın insanları bunu çok daha zor beceriyor.
modern dünyada demokrasiyi en iyi şekilde içselleştirdiği söylenen çoğu ülke bu yönden tam anlamıyla yoz ve zavallı. Bırakın sanatı tüm estetik anlayışlarına dahi vuruyor. Konfor, fonksiyonellik,kalite, uygun maliyet, kar.:)

Hangi ulkelerin istikrarli bir sekilde iyi sanatci cikardigina ve gelismis sanat/estetik anlayislari olduguna dair siz birkac ornek verebilir misiniz?

Benim için o yürüyüşe katılanlardan sanırım bir tek Genco Erkal hayal kırıklığıdır. zira lise yıllarımda izlemeyi çok sevdiğim bir tiyatro sanatçısı idi. Sonra basörtülü olunca hani bir canlının tehlike sinyali alması gibi siz de hangi ortamda canınızın sıkılacağını hissedip o ortamlara girmemeyi vazgeçmeyi öğreniyorsunuz. Meğerse o kadar da sevmiyormuşsunuz o şeyi.:)

belki de bu yüzden dindar insanlar sanat arayışını bu ülkede hep daha klasik sanat kollarında sürdürüyor. Dikkat ediyorum Hat, Tezhip, ebru, klasik çalgılar… Sanırım nasıl eğitim alanında köşebaşları tutulmuşsa sanat kollarında da aynı şekilde tutulmuş. Bir de dönüp hesap sormuyorlar mı en çok ona bayılıyorum. neden türbanlılardan büyük bilim adamı çıkmaz dünya çapında sanatçı çıkmaz vs. Yesinler sizi:)
Neyse tekrar elinize sağlık. Bu konuda birkaç yazı okumuştum ama en derin ve düşündürücü olanı sizin ki olmuş.