Muhsin Eraydın

———————————————–

METAFİZİK MESELESİ

“Metafizik”…Herkes bu kelimeyi kullanır. Önemli olan kelimenin içine
kullanıcının ne doldurduğudur. Sözlükler “fizik ötesi,fizik dışı”
der kestirip atar. İman dışlandığı gibi fiziğin ötesi de adeta
dışlanmıştır. Modern(!) bilimin bu sözcüğün içini ne ile
doldurduğu şimdilik bizim konumuz değil. Biz burada iman
ehlinin bu sözcüğün içini ne ile doldurması gerektiği konusu
üstünde (dilimiz döndüğünce) kısıtlı dağarcığımızla anlatmaya
çalışalım.

İman ehli bu kelimeyi kullanırken daha dikkatli olmak zorunda.
“Gayb” ile “fizik ötesi” ni birbirine karıştırmaması gerekir.

Öncelikle bu fakir “fizik ötesi” teriminden ne anlıyor. Bunu
izah edelim:

Her şeye kadir olan Allah’ın, sınırsız sayıda boyut(alem) yaratmaya da
gücü yeter. Beş duyumuzla algıladığımız ve içinde yaşadığımız bu
madde boyutu gibi sayısız madde boyutunun varlığı inkar edilemez.
Ama diğer boyutları 5 duyumuzla algılayabilmemiz mümkün değil.
Bu boyutlardan(Allah’ın zatı dışında) 3 tanesi Kuran’da haber verilmektedir.” Melekler”
“cinler” ve “ruh”. Şimdilik “ruh”dan insan ruhunu anlayalım.
Rabbimiz “ruh” ile ilgili olarak bize az bir ilim verildiğini bildirmektedir.
Bu az ilmin kıyamete kadar devam edeceği açıkça anlaşılıyor. Bunun sebebi
imtahan sırrında saklı olsa gerektir. Diğer madde boyutları ile ilgili ilmimiz
daha fazla olsa idi, bu ilim bizi otomatik tastike(yakin) götürürdü. İmanın
bir anlamı kalmazdı. Rabbimiz isteseydi bizleri giderir, yerimize (Allah’ın
izin verdiği kadarıyla diğer madde boyutlarını da algılayan) melekleri
getirirdi.

Fizikötesi(fizikdışı) içinde fiziğin bulunmadığı bir ortam bir alem midir?
Bana göre böyle bir şey söylemek “yok” demekle hemen hemen aynı manada
olsa gerektir. Bazı ilahiyatcılar madde boyutunun dışındaki boyutlara “manevi
alem” demişlerdir. Bu terimde bana göre yeterince açıklayıcı değildir. Bir boyuta
var diyeceksiniz ancak onun varlığı(Allah tarafından) fizik kanunlarına bağlanmış
olmayacak. Bu açıklamalar bana olası gözükmüyor. Benim tahminim her boyutun
kendine özgü fizik,kimya,biyoloji kanunları var. Sınırsız yaratma gücüne sahip
Rabbim, her boyutun elementlerini farklı, atom yapılarını, molekül yapılarını
farklı yaratmıştır. Ahiretteki , Cennetteki, cehennemdeki
yatadılmamız da farklıdır. İçinde yaşadığımız madde boyutunda bir insanı çok değil
5000 derecelik bir ateşin içine atsanız, 5 duyu ile görebildiğimiz maddeden
bir kaç saniye içinde eser kalmaz. Cehennemin ateşi kat kat fazla olduğu halde
sonsuza kadar yanmaya devam etme hali, boyut(yaradılış kanunları) farkındandır.
Cennette sonsuza kadar yaşlanmama keza aynı nedendendir. Cennet ehlinin
yaşlanmaması, meyvelerin sürekli devşirilmeye hazır olması , sanki, hücre ölümünün
(çürümenin) olamadığı bir ortam olduğunu gösteriyor gibi. Bu madde boyutunda sindirim,
temelde hızlı çürütmeye dayanır. Cennette çürüme yoksa sindirim kanunları da farklı
olsa gerektir.

Gayb/ Metafizik farkı: Gayb her şeyden önce içinde bulunduğumuz madde boyutu
dahil tüm boyutlarda Allahın bize bildirmediği ilim ya da bilgidir. Önümüzdeki
nesillerin kıyamete kadar (Allahın izin verdiği kadarıyla) elde edeceği ilave ilim
bizim için gayb’dır. Geçmişte yaşayanların elde ettiği bilgilerin bazıları da bizim
için gayb olabilir. Rabbimiz binlerce yıl önceki kıssalardan bahsettikten sonra
“…işte bunlar gayb haberlerindendir…” diyerek bildirdiği kadarını gayb kapsamından
çıkararak, bildirmedilkerinin gayb özelliğinin devam ettiğini açıklamaktadır. Ashabı Keyf
örneği bence burada çok kritik bir örnektir. Onların kaç kişi oldukları kıyamete kadar asla
kesin olarak bilinemeyecektir. (Bunun gerekçesi konumuzun dışında ayrı bir mevzudur.)

İçinde yaşadığımız boyutta henüz bilmediğimiz , ancak gelecek nesillerin öğreneceği
ilim “metafizik” midir?
İçinde yaşadığımız boyutta henüz bilmediğimiz, ancak gelecek nesillerin de (kıyamete)
kadar asla öğrenemeyeceği ilim metafizik midir?

İlk soruya rahatlıkla “hayır” diyebiliriz. Yukarıdaki tarifle metafiziği madde boyutu
farklılığı ile açıklıyorsak, ikinci soruya da “hayır” dememizin yerinde olacağını
düşünmekteyim. Çünki bu boyuttaki Rabbimizin bildirmediği ilim metafizik değil
gayb olsa gerektir.

Madde boyutundaki (bir bilgi değilde) bir ilim, sonradan gaybın konusu içine girebilirmi?
Bu soruya evet cavabı Kuran ‘da Neml-40. ayette verilmektedir.
Sebe Melikesinin tahtının göz açıp kapayıncaya kadar getirilmesinin
Rabbimizin(bildiğimiz anlamdaki) mucizeleri ile hiç bir alakası yoktur.
Hz. Süleyman molekül transferi olayına ilk defa şahid olsa da , bilge kişi
(bilim adamı) Allahın verdiği ilimle molekül transferini gerçekleştirmiştir.
Günümüzde şimdilik bunun gerçekleşmesi mümkün değildir. Çünkü;
ilmin seviyesi şimdilik Hz. Süleyman devrindeki ilime müsavi değildir.

İlahiyatçılarımızın buyurduğu gibi maddenin ötesi “manevi” midir?
Diğer bir değişle “maddiyat” karşıtı “maneviyat”mıdır. Bu konu çok
kritik bir konu olup dikkatle incelenmelidir. Benim gibi bir ilim fakirinin
bu konunun içinden çıkması çok zordur:

Görmediğimiz halde görüyormuşcasına,
duymadığımız halde, duyuyormuşcasına, dokunmadığımız halde
dokunuyormuşcasına Allah’ inanıyorsak “O” vardır. Onun varlığı “Hak”tır.
“O” nun tarafından yaratılanlar da “mahlukat”tır. “O” nun Zatını
inceleme konusu yapmak kimsenin haddi değil, bizim konumuz
mahlukat. Hangi boyutta olursa olsun yaratılan her şey bir kanunla
yaratılır. Ve yaratılan her mahlukatın bir terkibi bir madde yapısı vardır.
Fakat biz kendi 5 duyumuzla bu maddeyi müşahade edemeyiz.
İşte maneviyat burada devreye girer. Yani maneviyat başlı başına bir
alem değil, “bilinçli varlıkların” 5 duyu dışındaki algılama kapasitesidir.
Kuran’da “kalp gözü”, “akleden kalp” terimleri ile aslında bu kapasiteden
sözedilir. İbadetlerde bu kapasiteyi arttırmaya yönelik katalizörlerdir.
Bu açıklamaların ışığı altında diğer alemlere manevi alem demek, maddesizlik
kasdediliyorsa yanlıştır. Bilinçli varlıkların ahirette üst düzeyde alemleri kesin bir bilgi
ile müşahade etmesi kasdediliyorsa bunun da adı “yakin” dir. Ahiretteki
maneviyattan Allahın huzurundaki üst düzeydeki huşu ve haşyet kasdediliyorsa,
yahut Cennetteki maksimum mutmainlik, ya da cehennemdeki maksimum piş-
manlık ve utanç ve acı halleri kasdediliyorsa buna tamamen katılıyorum. Ama bunlarda zaten
“yakin” halinin tabii bir sonucudur. Hülasa ” maneviyat ” dünyada kıymetlidir.
Ahirette her şey kesin bilgi ile bilineceği , her şey soyut olmaktan çıkıp somut
hale geleceği için imanın bile bir esprisi kalmayacak, akleden kalbe de ihtiyaç
duyulmayacak, çünki tüm kalpler otomatik olarak akledecekdir.

Şimdi şu soru akla gelebilir. Her boyutta yaratılanların terkib yönüyle birbirine
üstünlüğü varmıdır? Hemen aklımıza “Tin ” suresindeki o ayetler geliyor. “Biz insanı
mükemmel(kıvamında) yarattık. Aşağıların aşağısına koyduk”. Tin suresine göre gerçekten
tek mükemmel yaratılan mahlukat bizmiyiz? Sadece bizim madde boyutumuzu
dikkate alırsak “evet” tek mükemmel yaratılan biziz diyebiliriz. Öyleyse bizim boyutumuzda
mükemmel varlık insan ise aynı boyutta bizden başka bilinçli varlıkların bulunduğundan
söz etmek çok zordur. Çünkü, mükemmelin “azı”"çoğu”"en’i” olmaz. Eğer uzayda (bizim
boyutumuzda ) başka bilinçli varlıklar varsa, onlarda “orijinaldir” kıvamındadır, mükemmeldir” .
Allah “ilk yaratmada” “kendini tekrar etmez”. Allah ilk yaratmada “mükemmel” yaratır, sonra onu
tekrar eder. Terkip yönüyle üstünlük iddiası bu yönüyle abesle iştigaldir.

Yaratma gücü ve yaratma sanatı “Elhamdüllillah” Rabbimin nezdindedir.
Her türlü mükemmellik”O” na aittir. İnsan (Allahın ilmi sayesinde) bir şeyler icat eder.
Veya (onun izniyle) “eser” diye tabir ettiğimiz bir şeyler üretir.Yine insanlar bu eserleri
sınıflandırır, bu güzel olmuş, bu ondan daha güzel olmuş diyebiliriz. Biraz ileri giderek
bu eserlere ödül veririz. Fakat Allahın yarattıkları farklıdır. Allah yarattımı zaten mükemmel yaratır. Allah ın yaradışına vasat, iyi, daha iyi, en mükemmel gibi sınıflandırma yapmamız mümkün değildir. Bunu yapmak (Allah korusun) eksik sıfat
yüklemek anlamına gelir. Biz beşer olarak sınıflandırma yaparken eksiklik yada kusura
göre beynimizi yönlendiririz . Rabbimizin yarattıklarına bunu yapmamız mümkün değildir. O her türlü eksiklikten münezzehtir. O halde “Tin Suresi bazı “meallerine
bakarak “Kainatta “en” mükemmel insan yaratılmıştır ” demek son derece hatalı sonuçlara gitmek için yol açmak demektir. Burada “Kainat” kelimesinin içini ne ile doldurduğumuz çok önemlidir. “Kainat” ile tüm alemler (bütün boyutlar) anlaşılmalıdır. Bu madde boyutunda insan mükemmel yaratılmıştır.
“Cin” kendi madde boyutunda keza mükemmel yaratılmıştır. “Melekler”
kendi madde boyutlarında mükemmel yaratılmışlardır. Mahlukatın mükemmel olmaması , kıyasa tabi olması Allaha yakışmaz. Yaradılış kanunları gereği tüm mahlukat
kendine özgü bir mükemmelliğe sahiptir. Zaten insanoğlunun bilgi(ilim) birikimi mukayese yapabilecek kapasitede değildir. Kıyamete kadar bu kapasiteye erişecek de değildir.
Teşbih tam olarak yerine oturmasa da konuyu yinede bir örnekle açıklamaya çalışalım;
10 m2 lik bir yağlıboya tablo var. Sanat eleştirmenlerine tablonun sadece 1cm2 si
gösteriliyor ve tablonun tamamı hakkında yorum yapmaları isteniyor. Burada isabetli yorum
yapmak mümkün müdür? Bilimadamları çok basit gibi gözüken bir “yaprak” daki sırrı bile
daha çözemediler. Fotosentezi kağıt üzerinde anlatıyorlar ancak, nasıl meydana geldiğini
tüm detayları ile açıklayamıyorlar. Tıp otoriteleri çok değil 20-25 yıl önce insan vücudunun
%30 unu çözdük demişlerdi. Bugün ise ancak %8 ini çözdük derken artık kesin bir ifade de
kullanmıyorlar.
Bu açıklamaların ışığı altında bizim boyutumuzda aynı elementler ile yaratılmış bizden
üstün ya da bizden üstün olmayan yaratıklar aramak ya da var saymak kıyasa tabi tutmak anlamına gelir ki bu bana göre zulümdür.

Öyleyse “İsra” 70 ‘ deki “….(biz insanoğlunu) yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık….. şeklindeki ifadenin açıklaması nedir?

Kuran daki bu açıklama çok ilginçtir. Bizden üstün varlıkların mevcudiyetinden bahsedilmektedir. Pekiyi, yanlış yerden bakıldığı zaman çelişki gibi gözüken Tin suresi ve İsra 70 suresindeki ifadeler nasıl açıklanabilir? Öncelikle Tin Suresindeki ayetler
terkib ile ilgilidir. Kendi madde boyutumuzdaki mükemmel(kıvamında) yaratılmayı ifade eder.
Zaten bunun aksini düşünmemiz de mümkün değildir. İsra 70 deki açıklamanın terkib ile alakası yoktur. Bu sure “Andolsun biz insanoğlunu şerefli kıldık” açıklamasıyla
başlar. Bu açıklamadan anlıyoruz ki burada terkibden değil derecelendirmeden bahsedilmektedir. Her şeye gücü yeten Rabbim mahlukatını derecelendirmeye de kadirdir. O derecelendirmeyi kendisine has bir bilgi ile yapar. Hatırlayalım “..Ademe
secde edin…” emrine karşılık şeytanın itiraz etmesi şeytanın terkibine güvenmesinden
kaynaklanmaktaydı. “Dumansız ateş” yani bir tür ışın’dan yaratıldığını düşünen ve haraket kabiliyetini , süratini ön planda tutarak üstün olduğunu düşünüyordu. O şeytan ki göz açıp kapayıncaya kadar göğün bir üst katından haber sızdırmaya kalkışıyor, ateş toplarıyla
kovalanıyor. İçinde bulunduğumuz Samanyolu Galaksi’sinin bir ucundan bir ucuna olan
mesafesinin ışık hızıyla 30 ışık yılı olduğu düşünülürse şeytanın süratinin akılların kavrayamayacağı mertebelerde olduğunu söyleyebiliriz. Şeytanın bu üstünlüğünün
Rabbimiz katında hiç bir önemi yok. Çünki bu özelliği şeytana veren “O”. Tüm boyutlarda
mahlukatı yaratan Rabbim (yine kendi yarattığı bir ilime göre) mahlukatını derecelendirmeye de kadirdir.

Allaha emanet olun.

Muhsin Eraydın

Hz. Peygamber’in (s) bir kissasi vardir, mutlaka bilirsiniz. Evladini arayan, bulunca da bagrina basan, opup koklayan bir kadini gosterir Hz.Peygamber ve sahablerine -mealen- “Su kadin avladini atase atar mi” diye sorarak devam eder: “Allahin merhameti bu kadinin merhametinden kat be kat fazladir.”

Biz fanileri, bu gibi konularda kaygilandiracak kadar merhametle donatan, herseyin kaynagi oldugu gibi merhametin kaynagi da O(cc)’dur. Elbette bir bildiği vardır.

Vallahu aliyyul alem.

Selam ve sevgiler.

Alakasız görülebilir, bağışlayın.

Musa Carullah hakkındaki düşünceleriniz nedir? Onun ‘Evrensel Kurtuluş’ düşüncesi için ne diyorsunuz? Kısaca ve mümkünse biraz kapalı olarak (konu malum) anlatabilirseniz bahtiyar olurum.

Selam ve sevgiler.

TSD

yaziyi koyarken ilk yorum yazan da ben olayim diyordum ama kismet olmadi

“uzmanlik fetisizmi” demissin, çok haklisin, büyük tehlike bu. senin cesaretle girdigin bu konularda düsünmek ve tartismak hepimizin boynunun borcu.

Suat’in isabetli örnekleri bir kez daha gösteriyor ki Hume bile olsa kimsenin elinde sihirli degnek yok, herkes tevazuyla bu sonsuz okyanusun kiyisindaki çakillarla oynamak zorunda, kimse “ben yüzerim, dalarim” diye gezemiyor kolay kolay

yazinin devamini merakla bekliyorum, ALLAH razi olsun.

sevgiyle
enver

MUstafa Sabri Efendi ve Harputlu Ishak Efendi son devir Kelam alimlerinden idiler. Onlardan bu yana genis capta Kelam ilmi henüz hiz kazanmadi (su an). Islami ilimlerin canlanmasinin ilk devrlerinde degil sonraki devrlerde kuvvet ve hiz kazanirlar. Su an enkazlari kaldirma isleri var. Kelam devri su an gelismis degil. Imam Maturidinin KItab ut Tevhid daha birkac sene evvel Türkceye tercüme edildi. Imam Esarinin eserlerinin sadece birkaci basildi simdiye kadar.
“Esarilik” ve “Maturidilik” denilen “ehl-i sünnet”dir. Aralarinda akaidde mahiyet bakimindan fark yoktur. Ehl-i sünnet herhangi bir akimmis gibi yazmamiz mümkün degil. “falan ve filan akimin ortasinda gitti” veya “su veya bu akima yaklasti…uzaklasti…” gibi cümleler birsey izah etmiyorlar. Eger asil özellikler dile getirilmedikce. Reformculara cevab veren Mustafa Sabri Efendi yaziyor : “Islam akil dinidir.” Bunu anlayabilmek icin Imam Gazalinin itikadda iktisat kitabini iyi bilmek lazim. Orda Imam yaziyor akil ile nakl bir birliktir. Bu birlik akila set cekmiyor akili ikinci plana itmiyor. akil nakil catismasi hiristiyanlikta var. Akil burda hangi akildir? Insan akli dünya hayatinda cesitli engeller ve nüfuzlar icindedir. Hayal, vehim, unutkanlik, his organlari, nefsi duygular vesaire vesaire bircok perdeler ve etkiler icindedir. Bu etkilerden nufüzlardan - mesela ahiretde - kurtuldumu akil saf ve asil halde olacak. Saf ve selim akil dinidir Islamiyet. Tasawwuf akli selim olan akla yaklastirmaktadir. Peygamberlerde selim akil olur. Bizdeki dünya sartlari icindeki akil Islam dini ile yol bulur. Felsefeciler ve mutezililer dünya sartlari icindeki akil ile o akillar akli olarak ulasilamiyacak konularda mutlak hükümlere vararak yanlis yollara saptilar. Ehl-i sünnet rasyoneldir onlara ise rasyonalist demek belki mümkün.

Nedensellik ile kasdiniz tabiatdaki nedensellik. Fikri nedensellik ise aklin temel kurallarindandir. Tabiatdaki nedensellik tabiat felsefesi ile alakalidir. Insanlar hep Fen ilimlerin parcasi zan etmislerdi genelde. Öyle sey yok. Tabiat nedenselligi isbat etmek mümkün degildir. Bunu sadece Imam Gazali demiyor. Ehli sünnetde temel bilgilerdendir. Ilahi adetler sözkonusu zaruri determinist tabiat kanunlari yoktur. Kritik rasyonalizm bu konuda yakindir bize. David Hume hakeza.

Ibni Arabi tasawwufi eserlerini halka yazmadi. Üstelik kaynagi fikir degil kesfdir. Icinde kalbinde buldugu anten gibi kalbinde kavustugu bilgileri kelime ve cümle kaliplarina dökmek ile aks etmesi. Bu bilgiler felsefi degildir. Saf DÜsüncenin ürünü degildir. Dolayisi ile onun “görüsleri” söz konusu degildir.

Baska konularda insallah diger bölümleri okuyunca yazmak herhalde daha münasib olur.

—-

Bir ara nedensellik meselesine ciddi şekilde kafayi takmıştım. Zannederim felsefenin en çetin problerinden birisi bu. (Bu linkte güzel bir makale var, konuya meraklı olanlar mutlaka okumalı.)

İnsan, hiçbir nedensel süreci, yani tabiat kanununu, herhangi bir tecrübeye dayanmadan (non-empirical), sadece aklıyla bulmamış. Tamamı tecrubîdir bulduklarının. Öteden beri varolup duran ama neden varolmak zorunda olduğu açıklanamayan ve determine edildiği şekliyle niçin süregittiği asla ispatlanamayan şeyler serisidir; tabiat kanunları ve insanın bunları keşif macerası.

Hume’un konu hakkındaki çaresizliğini anlattığı şu satırlar ne kadar manidar: “Zihin, sonucu olarak sözkonusu nesneye atfedilen bazı olayları kurgulamalı veya tahayyül etmelidir: Ve bu kurgunun tamamen keyfi olması gerektiği açıktır. Zihin sonucu hiçbir zaman öngörülmüş sebepte bulamaz. Çünkü sonuç sebepten bütünüyle farklıdır ve sonuç olarak, asla onun içinde keşfedilemez.” (D. flume. An Enyuiry Concerning Human Understanding.)

Yani, linkteki makalenin yazarı fizikçi Yamina B.Mermer’in deyişi ile “Descartes, hiç hayatında çiçek görmeseydi ve ona bir çiçek tohumu gösterilseydi, ” O tohum çiçeğe dönüşecektir” hükmünü hangi rasyonel yasaya göre bulacaktı?”

B.Mermer’in bahsettiği şey, tohuma bakarak, sadece rasyonel düşünce ile, -daha önce hiç çiçek görmediğimizi kabul edersek- onda çiçeğin herhangi bir özelliğini göremeyecek ve aralarında herhangi bir biçimde neden-sonuç ilşkisi kuramayacak olmamız. Mesela Russell da tümevarımın ispatlanmaması ve bunun olası sonuçları için “yarın güneşin doğması için hiçbir sebep yoktur, doğmayabilir de hiçbir garantisi yoktur” demesi de aynı şeye dayanıyor.

K.Poper’da bu tümevarım meselesinin içinden çıkamamış ve tümevarım için, “doğruluğu ispatlanamaz, yanlışlığı ispatlanabilir,ama şimdiye kadar kimse yanlışlığını ispatlayamadığı için geçici olarak doğruluğu kabul edilir” demek zorunda kalmış. Böyle çetin bir sorunsal.

Rasyonalizm ve materyalizm yine kendi kabullerinden hareketle öyle bir çukura düşmüş oluyor ki, tüm ‘bilimsel bilgi’ büyüsü önemsizleşiyor. Öyle ya, herhangi bir neden-sonuç zorunluluğu ispatlanamıyor, sadece öteden beri böyle devam ettiği için ‘doğruluğu kabul edilebiliyor’ ise hangi bilgi-deney-tecrübe bizatihi ‘önemli’ olarak kalabilir ki? Hangi materyalist kabul bu yakıcı gerçeklik karşısında çaresizleşmez?

Buradan bir müslüman olarak ben, bana müthiş bir entelektüel üstünlük ve özgüven sağladığına inandığım, İslam’ın varlık tasavvuruna geliyorum. İslam’a göre Kayyum olan Yaratıcı kainata her an “yaratma” fiili ile müdahale eder. Tüm bu nedensellikler de dahil herşey O’nun iradesindedir ve O’nun kudretiyle her an yaratılmaktadır. Tümevarımın ispatlanamamasındaki gizem de bana göre buradadır. Ve bakmasını bilen, gözleri bağlı olmayanlar için için bu Yaratıcı’nın varlığına ve (O’nun deist değil teist anlamda) bir müdahil olduğuna ilişkin çok sağlam bir delildir.

Tam burada, filozofları biraz haksız yere eleştirdiğini (bu eleştirilere İ.Rüşd çok güzel cevap vermiştir) düşünsem de Gazali’yi rahmetle ve minnetle anmak gerek ki bugünkü bilimin kuantum bağlamında geldiği noktayı o, yaklaşık 10 asır önce küçük farklılıklarla formule etmiştir neredeyse.

Aklediyorum, inanıyorum teslim oluyorum. İşte huzur bu..

TSD.