Bir şeyi merak ettim, Recep İvedik’in intikamını aldığı elitlere, Gucci başörtüsüyle gittiği restoranda “istiridye soslu fettucine” yiyen Hayrünnisa Gül’de giriyor mu? ya da “bağyanlar” için yoga derslerine giden, islami holding patronu zevceleri nereye konumlandırdınız?

Bu konuyu aydınlatırsanız sevinirim.
Ki, aydınlatabileceğiniz konusunda ciddi şüphelerim var.

Sosyolojik tahlilim sizin sorunuzu kapsıyor. Ama yazının konusunu dağıtmamak adına yer vermedim.

Türkiye’de 3 tane elit var. İlk ikisini yazıda tanımladım.

3. elit yeni yeni ortaya çıkan daha dindar bir kesim. Bu kesimin de kendine göre lüks zevkleri olacak ve onlar da bir süre sonra İvedik’in hedefi olacaklar.

AKP içinde elitler ile fakirler arasında bu ayrımı da zamanla gözlemleyeceğiz.

Sınıf ayrımı din, millet gözetmez şarları oluştuğunda her yerde herkes için geçerlidir.

Pornografi merak duygusuna yani üçüncü şahısların röntgenlemesine dayanan bir şey.
İnsanlar içinde bulunmadıkları,günlük hayatlarında hiç yap(a)madıkları şeyleri merak ederler, nasıl olduğunu röntgenlediği filmlerdeki şahıslar aracılığıyla öğrenmeye çalışırlar. Cem Yılmaz’standuplarında yada karikatür dergilerinde edilen hiç çekinmeden edilen küfürlerde olduğu gibi bizim de günlük hayatta aklımızdan yer yer geçen ama nazımızın geçemediği kişilere söyleyemediğimiz yada gücümüzün yetmediği veya sosyal statümüzün elvermediği durumlarda edemediğimiz küfürlerin, yada alamadığımız tavırların ezikliğini yada merakını Recep İvedik karakteri ile bir nevi tatmin edilmeye çalışıyoruz. Benzer durumlar bir zamanlar Kemal Sunal üzerinden sağlanıyordu…Filmin ana karakteri genellikle seyircinin kendine yakın bulduğu sıradan statüde birisi olur ve film boyunca şansının da abartılı derecede yaver gitmesiyle her seviyeden ve güçten insanı birer birer alteder aklına geleni söyler küfreder,güçlü insanları rezil eder ve sıradan bir insan sinemadaki seyircinin filmdeki halkın kahramanı oluverir.

Halkın her talep ettiği şey doğrudur,vardır bir hikmeti anlayışı da geçersiz…
Çünkü sürekli değişen arayış içinde deneme yanılma yapan kitleler kendisine sunulan bazı doğru olmayan yenilikleri bir süreliğine talep edebilirler ve bir dönem furya halinde giden bir durumun bir süre sonra kesilmesiyle o yeni şeyin geçerliliği yada geçersizliği tespit edilmiş olur.

Bu konuyu aydınlatırsanız sevinirim.
Ki, aydınlatabileceğiniz konusunda ciddi şüphelerim var.

Diğer taraftan, “yüksek sanat”a gıcık kapanların, kitsch olgusunu bu şekilde sunmasına da itirazım var. Kapitalizmin içini boşalttığı değerleri, “yerli kültür” diye önümüze koyacaksınız neredeyse.
Recep İvedik’in bu denli iş yapmasının temelinde hiç o kadar derine inmenize gerek yok, serbest piyasa ekonomisi, dünyanın her yerinde
kitsch olana daha fazla ticari başarı getirecektir ki getiriyor zaten. Bunu tesadüf olarak gören yoktur diye düşünüyorum.

Böyle bir Recep İvedik okuması yapmanız ” yüksek sanata karşı ne denli aykırı bir tavrım var” noktasından(tiyatro, bale ve operaya bakışınızdan bunu mu çıkarmalıyız?), olsa olsa televizyondaki izdivaç programlarından “bakın, toplum Türk aile örf ve adetlerine geri dönmek istiyor, Osmanlı da ne sağlamdı bu değerler” çıkarmaya kadar şuursuz bir noktaya gidecektir.

Bence kabul etmekte zorlandığınız nokta şu;
Toplumda artık tek bir elit sınıf yok, sermaye el değiştiriyor. Beyaz Türklere karşı Ak Türkler. Elitleri eleştirken, islami elitizme çaptığınız zaman nasıl bir sosyolojik dinamikten bahsedeceksinz veya bahsedebilecekmisiniz merak ediyorum.

Diğer taraftan, kapitalizmin nasıl kültürün canına ot tıkadığına bakmadan yaptığınız her popüler kültür okumasının,
“kendi kültürünüz” sandığınız kavramların da canına ot tıkadığının
farkında değilsiniz. “batılı olanı” reddederken, “yerli” olanın
ne olduğu konusunda kafanız karışık bence.
“yerli” olanla “operayı” bağlaştıramıyorsunuz ama Recep İvedik gibi konumlandırılmış bir projeyi “yerli olan” (meddahlar, karagöz vb.) la bağdaştırmaya dünden isteklisiniz. Bu bir tedavi yöntemi değil, sakatlığın kendisi olmalı.

bütünsel bir aciklayici teoriye isaret etmiyorum, bu bir yanlis anlasilma olur.hele ki bi tane toeriyle aciklayalim kat’a demiyorum. sosyal bilimlerdeki her alani bir teori ile aciklayip aciklamamak degil, kültür endüstrisinin bu aciklamalara, yani soyolojiye ve siyasal bilimlere üstelik bunlari da birbirinden koparmadan sokulmasidir söyledigim en fazla. bunu söylemem de fazla aslinda, kavramin sahipleri bizzat bir kültür kurami olusturmadiklarini bir toplusal elestiri arayisinda olduklarini belirtiyorlar bu kavramla. bence bariz nedenlerle kültür endüstirisi kavrami siyasal alana bulasmalidir. yapisalcilik, göstergebilim, edebiyat kuramlari, psikanaliz ve dahi yapibozumculuk da öyle. uzatmayayim. bulasmanin ne sekilde olacagi ayri bir tartisma konusu. ama göstergebilimden ve yapisalciliktan sonra dogrusu ne sinema elestirilerinin, ne siyasal analizlerin ne de sosyolojik degerlendirmelerin eskisi gibi kendi kompartimanlarinda kalmalari olanakli degil. kültür endüstrisi kavramini da ben bu nedenle siyasala bulastirmayi kacinilmaz görüyorum. ama tabiiki mesele sadece “secimler” degil. bu yani aklima bile gelmedi.yine de söyledigin “halk cikarina bakar” sözünden bakinca, ben bunun kültür endüstrisi kavramini dista birakmamizi gerektir bir sey degil de, tam tersine sokmamizi gerektiren bir sey oldugunu düsünüyorum. “cikar” kavrami hic de yalin bir sey degil cünkü. cebe giren paradan bakinca somutmus gibi görünüyor, ama reel-siyaset aslinda daha cebe girmemis olan para üzerinden döndügü icin hic de sanildigi kadar somut degil buradaki cikar….ben recepler arasindaki ilintileri düsünürken, saniyorum yanlis bir ifadeyle bunlarin ayni mamul oldugunu söylerek bir yanlis anlamaya sebep oldum….elbette ivedik secime girse halk hemen onu secer gibi bir düsüncem yok, mamul ifadesi yanlis bu bakimdan….tersinden tayyip de kendi adiyla bir sinema filmi cekse, halkimiz gülmekten kirilir, ivedikten bile büyük bir izleyici rekoru kirilir demis olurdum ki, bu ilk önermeden bile beter sacma olurdu….hayir öyle demiyorum, tayyibe kimse gülmezdi sinemada ve ivedi’in de secimi kazanma sansi olmazdi….dolayisiyla söyledigimi düzelteyim de, aslinda elmalarla armutlari karsilastirmadigimi, ama mesela elmalarla armutlarin ne bakimdan “meyva” kavrami altinda toplanabildigini sordugumu, bir ortak mamulden degil de, receplerin biri siyasal digeri sinemadan birbirlerinin muadili olarak (ve fakat eslestrilmeden) nasil degerlendirilebilecegini düsündügüm belirginlessin…sosyal bilimlerin nesnesinin ölümü lafimi ise bu konudan ayristirmak isterim son olarak…yani bence öyle ama, konuyu saptiracak nitelikte baska bir baslik bu….yalniz halki hic bir sekilde bir kez belirlenebilecek sabit bir bütünlük olarak almadigimi belirtmek isterim…aslinda popüler kültürle ilgili vermeye calistigim kisa tanimdada var bu söyledigim sey….göbegi kasinan adamlar “cikarlari” geregi dün darbeye destek verirler, bugünse baska bir seye, onun neye gülüp neye destek verdigine bakarak konusulacaksa, sinemaya kac kisi girdiklerine, kac kisi kimi desteklerdiklerine bakilarak düsünlecekse, yani hem sanatsal hem de siyasal degerledirmenin basi ve sonu bundan ibaret olacaksa, nedenleri sorup anlayacak baska yönler bulamayacaksak, yandi gülüm keten helva demek durumundayiz sosyalbilimlere….

.insanlar ivedik”e neden gülüyorlar ve tayyibi neden destekliyorlar?….bu iki soruya verecegimiz cevap gülmenin ve destegin ardindaki tepkilerin hakliliklarina yaslanarak bulunamaz…..bir cevap bulunur elbette, ama bulunan sey dogru olmaz

Buna yüzde yüz katılıyorum. Ben de yazıyı yazarak halk haklıdır mesajı vermiyorum. Varolanı anlattım sadece. Bence de bu durum sorunludur. Ve çözümü kitlelerin ilişkiye geçmesindedir.

Kısaca birkaç cevap.

elitizm düşmanlığı adına düştüğünüz rezil çukurun farkında değilsiniz

Elitizm düşmanı olamam; çünkü sosyolojik açıdan büyük ölçüde elitim. Bir elitle benzer zevklere sahibim. Siz de aynı şekilde Enver Bey. Ben hiçbir yazımı da düşmanlık yapmak için yazmam. Bilgim çerçevesinde analiz ederim.

Türk toplumu, Recep İvedik’te kendisini seyrediyor. Özellikle büyük şehirlerde sokağa çıktığınızda karşılaştığınız on kişinin sekizi ona benziyor.

10 kişinin 8′inin Recep olduğunu iddia etmek için gerçekten halktan bu kadar kopmak lazım. Analize bu varsayımdan başlarsanız, hiçbir dediğiniz tutmaz. Bu da tam bir kör elit tutumu.

Şaban’ın Recep’leşmesi

Recep İvedik 2 filmini ilk üç günde 1 milyon üç yüz bin kişi izlemiş. Belli ki birincisi gibi, bu film de rekor kıracak.

Bu olayı sadece bir sinema başarısı olarak değil, toplumun yüzüne tutulan bir ayna olarak görmekte yarar var.

Türk toplumu, Recep İvedik’te kendisini seyrediyor. Özellikle büyük şehirlerde sokağa çıktığınızda karşılaştığınız on kişinin sekizi ona benziyor.

Bu açıdan “toplumsal bir fenomen karşısındayız!” demek herhalde yanlış olmaz.

***

Eskiden Kemal Sunal filmleri çok tutulduğu için, insanın aklına ister istemez Şaban tiplemesi ile Recep İvedik tiplemesini karşılaştırmak geliyor.

Şaban, büyük göçün başlangıcında köyden şehre yeni gelen, alçakgönüllü gecekondu mahallelerinde oturan, başını döndüren şehir karşısında köy safiyeti taşıyan, etrafa şaşkın şaşkın bakan bir tipti.

Şehrin katakullilerine aklı ermezdi.

Yüksek binalara bakarken şapkası düşerdi. Gördüklerine hayran olurdu. Karşısına çıkan kızın yüzüne bakarken ağzını toplayamazdı.

Şaban zamanla şehre alıştı. Oturduğu gecekondunun yerine kaçak bir bina dikti, altına da bir dükkân açtı. Akrabalarıyla birlikte siyasi bir partinin yandaşları arasına girdiği için himaye edildi.

Artık kentlilere çekinerek bakmıyordu, eline para geçmişti.

Kentli kızları aşağılıyor, sokakta karşısına çıkanlara amaçsızca kötülük ediyor, ikide bir “Haaayt ulan!” diye bağırıyor, milli maçlardan sonra silah sıkıyordu.

Yüzünden o insani gülümseme silinmiş, tam tersine gördüklerini aşağılayan, hakaret eden bir nefret anlatımı yerleşmişti.

Kentin yeni efendisiydi o ve eski efendileri aşağılama hakkına sahipti.

Böylece Şaban Recep’leşti. Ve Türk toplumu kendi yüzünü Şaban’da değil, bu yeni Recep’te görmeye başladı.

Çünkü Şaban’lar hızla azalıyor, Recep’ler ise her geçen gün artıyordu.

İstanbul’un “kodamanlarını” önüne diziyor ve “Adam olun laaan!” diye bağırıyordu.

***

Bu dönüşümü siyasi bir gelişme sananlar fena halde yanılır. Mesele kültürün değişimidir. Bu toplumun kültürü değişti, başkalaştı.

Şaban’lar Recep’leştikten sonra, kendisine uygun yerel ve genel iktidarları elbette bulacaktı. Bir sonuçtu bu.

Otuz yılı aşkın bir süredir, medya başta olmak üzere birçok kurum “Recep’leşmeyi”, yani lumpenleşmeyi destekledi.

İstanbul’un sözüm ona “elit” leri, gazeteleri ve televizyonlarıyla Şaban’ın Recep’leşmesine müthiş destek verdi.

Aydınlar lumpenlere bayıldılar, onları başlarına çıkardılar.

Müzik müzik olmaktan çıktı, haykırışlar ve böğürtüler haline dönüştü; İstanbul’un görünümü değişti; televizyonlar insan soyuna yakışmayacak rezilliklere açtılar ekranlarını.

Böylece cehenneme giden yolun taşlarını döşemiş oldular.

Siyasi partiler ayrım tanımadan Recep’leşen topluma kucak açtı. Kendileri de Recep’leştiler.

Sonuç ortada. Ey anlı şanlılar!

Bundan sonra bu süreci tersine çeviremezsiniz. Biz size yıllar boyunca bu gözlemleri aktarıp; kültür, değerler, gelenekler falan dedikçe kös dinlediniz.

Şimdi sizi de yutmaya başlayan ve sonunda yok edecek olan yeni toplum hepinize hayırlı olsun.

Ferhan Şensoy’un tiplemeleri, Cem Yılmaz’ın Arif karakteri vesaire.. Çünkü gülünç olan budur.

Aziz Üstel bir röportajında anlatıyor, ilk TRT’de talk show yapmaya başladığında ekranda bacak bacak üstüne attığı için ve konuklarıyla “naber, nasılsın?” şeklinde konuştuğu için sürekli “elit” kesimden tepkiler almış.

Ancak halk sevmiş, iki yıl kadar TRT’de, sonra çok çok uzun bir dönem de Star’da yayınına devam etmiş.

Cem Yılmaz’ın stand-up’larını izleyin. Sürekli elit kesimle alay etme ve aslında ne kadar yapmacık, ne kadar taklitçi ve ne kadar samimiyetsiz olduklarına vurgular var.

Yılmaz da sürekli olarak “küfür ettiği için” eleştirilir.

Çünkü sanatımıza hakim olan elit bakış açısı için, herşey resmi anlayışa ve edebe uygun olmalı, sınırlar zorlanmamalıdır.

Onlara göre, Tiyatro ve sinema “Reisicumhur İsmet Bey’in yanların refikaları Bayan Mevhibe ve sevimli yavruları Erdal olduğu halde teşrif ettikleri” devlet tiyatroları seviyelerinde kalmalıdır.

Huysuz Virjin de yıllarca bu elit tarafından dışlanıp, sonra halk tabaında bulduğu sempatiyle o elit kesimin tepesine binmedi mi?

Aslında bu alanlar, yani başarısını halkın bütününün ilgisine borçlu olan alanlar, sıradan insanların elitlerden intikam alabilecekleri en güzel yer.

Bu yüzden yazının ana fikrine katılıyorum.

Özellikle şurasına;

Örneğimiz Mc Donalds’a karşı elitin takındığı tutumla ilgili. ABD’nin bir nevi ayak üstü dönercisi Mc Donalds 1980′lerde Türkiye’de açıldığında zengin elitlerin hücumuna uğrar. “Self Service” batılı olduğu için yenilik olarak karşılanır. Halbuki aynı tarihte bir lahmacuncu “Abi, biz lahmacunu masaya getirmiyoruz, gelip kendin alacaksın. Para da peşin.” dese bizim elit bunu doğulu bir çeşit kabalık olarak nitelendirirdi. Ekmeğin arasındaki köfte de aslında yabancı değildir; ama nedense batıdan gelince tadı bir başka olur. Batıcı zihniyetin algısındaki farklılık Mc Donalds’ı böylece bir statü sembolü haline geldi. İşte gördüğünüz gibi kompleks mantığın yerini aldı, ve ortaya bir “aptallık” çıktı.

Bir sınıfa ait olma isteği.. Bertrand Russell’in dediği gibi toplumdaki bütün sınıflar kendilerini bir yönüyle diğerlerinden üstün sayar. Kimi en bilgilisi olduğunu, kimi en maneviyat sahibi olanı olduğunu, kimi ise en kültürlü olduğunu savunur..

Bir sınıfa ait olmanın ayrıcalığı.. Sürekli gösterilen, takım tutma biçiminde hayatın her alanına sirayet eden durum..

Bu bakımdan, bazı metaların kullanılması ya da benimsenmesi bu metanın kendi içinde barındırdığı özelliklerinden ötürü değil, çoğu zaman kişinin mensubu olduğu sınıfın ona karşı tutumuna göre şekilleniyor.

Çorba ile makarnayı aynı kaşıkla yediği için “alt kesimleri” tenkit eden sevgili beyaz türklerimiz, akın akın Mc’lere akın edip yağlı yağlı patatesleri elleriyle yiyebiliyorlar.

Kalkıp benim gibi “çatal verebilir misiniz?” dediğinizde de lümpen muamelesi görüyorsunuz..

Recep İvedik’in yapımcısı, senaristi farkında olmadan büyük bir çatışmayı ortaya koydu.

Farkında olmadan, bir kesimin bir kesimden intikamını aldı.

Yumurta filmi Sinema Yazarları Derneği SİYAD’ın bu yıl verdiği ödüllerin neredeyse tümünü topladı. Bunun üzerine özellikle Hıncal Uluç’un eleştirisi yaygın medyada oldukça etki yaptı. Hıncal Uluç ile birlikte bazı yazarlar ve sinema ‘profesyonelleri’ de bu tartışma içine dahil oldular. Bu grubun temel argümanı SİYAD’ın, ödülleri çok izlenen ve halk tarafından beğenilen filmler yerine çok az izleyici çekebilmiş Yumurta’ya vermesinin bir cins sinema yazarı seçkinciliği olduğuydu. Hatta Hıncal Uluç bunu oldukça hakaretamiz bir şekilde ‘sinema yazarları halkın beğenmediği filmlere ödül veriyor… Adeta biz sinemadan anlarız, halk hiç anlamaz diyorlar… Halkın izlediği, beğendiği filmler yerine hiç izlenmeyen bir filme ödüle veren SİYAD benim için bitmiştir…’gibi sözler kullandı. Bu sözlerle sadece SİYAD’ı değil, Yumurta filmini ve Semih Kaplanoğlu’nun yaptıklarını da yerin dibine batırmak gibi bir niyet içinde olduğu çok açıktı.

Öncelikle SİYAD’daki çoğu sinema yazarıyla sinema ve hayata bakışımızın çok farklı olduğunu söyleyerek başlamak isterim. Birincisi SİYAD içinde olup da sinema görüşlerini kendime yakın bulduğum sinema yazarı sayısı bir elin parmaklarını geçmez. İkincisi SİYAD, Hıncal Uluç’un dediği gibi hep ‘az izlenen’ filmlere ödül vermiyor. Daha 2 yıl önce Çağan Irmak’ın ‘Babam ve Oğlum’ filmi ödüllerin çoğunu toplamıştı. SİYAD’ı Hıncal Uluç’un sözlerine karşı korumak isteyen Atilla Dorsay, ödüllerin çoğunun bir esere verilmesi değil, ödüllerin eserler arasında paylaştırılma taraftarı olduğunu söyleyerek bir anlamda gizli bir destek de veriyordu aslında. Gerçi bu fikir Atilla Dorsay’ın jüri üyesi olduğu festivaller için de söz konusuydu. Atilla Dorsay genelde ödüllerin eserler arasında paylaştırması taraftarı bir yazar. Ancak bu fikrin, illa ödül paylaştırılacak diye bir sürü hak etmeyen filme de ödül gideceği gibi bir olguyu göz ardı ettiğini unutmamak gerekli. En son söyleyeceğimi en başta söyleyeyim, bu yıl ben Türk sinemasında ‘Yumurta ‘ harici herhangi bir ödülü hak eden bir film bilmiyorum. Bu açıdan ödülü sonuna kadar hak etmiş bir eser Yumurta. Bu anlamda SİYAD’ın seçimini protesto edenler Yumurta’ya ciddi haksızlık ediyorlar bilerek ya da bilmeyerek…

Yumurta filminin yönetmeni Semih Kaplanoğlu’nu az çok takip edenler Semih Kaplanoğlu’nun ödüllerin çoğunu almaya bile gitmediğini, bir anlamda ödülleri önemsemediğini de bilirler. Dergâh, Altyazı ve Sinema gibi dergilerde röportajı yayımlanan Semih Kaplanoğlu, ruha yönelen bir yönetmen olduğunu ve kendi istediği filmleri yaptığını, bu açıdan ne seyircinin ne de yapımcıların kendi istemediği bir şeyi kendisine yaptıramayacaklarını, kendi filmini yapamazsa hiç yapmamayı tercih edeceğini söylüyordu. Bu açıdan SİYAD ödüllerini almaya bile gitmeyen (çok doğru bir kararla bence) Semih Kaplanoğlu’nun tartışmaları da çok önemsediği kanaatinde değilim.

Kısaca olup bitenden bahsettikten sonra sinema, sanat ve sinemanın seyirciyle ve seçkincilikle ilişkisi üzerine bir şeyler söylemek gerekli. Bu fikirler büyük oranda benim, hayat görüşü, sanat ve sinema görüşü açısından kendime herkesten daha yakın gördüğüm Andrei Tarkovsky’nin görüşlerinden de faydalanarak dile getirilecektir.

Tarkovsky, sanatın rolü üzerine kısacık bir tanım getiriyordu: ‘ Ne olursa olsun, yalnızca bir meta olarak ‘tüketilmek’ istenmeyen her türlü sanatın amacı, hiç şüphesiz, kendine ve çevresine, hayatın ve insan varlığının anlamını açıklamak, yani insanoğluna gezegenimizdeki varoluş nedenini ve amacını göstermek olmalıdır. Hatta belki de hiç açıklamaya bile kalkmadan onları bu soruyla karşı karşıya getirmelidir.‘

‘Ruh hakkında çok az şey biliyoruz, yolunu kaybetmiş köpekler gibiyiz’ diyen Tarkovsky sanatın amacını da görülmeyeni görülür hale getirmek olarak ifade ediyordu. Bir anlamda mutlak hakikatin bir hiyeroglifi olarak sanat insanın görülmez olana açılan kapısı olmaktadır. Sanatçı da gerçeğin simgesi üzerinden Hakikati dile getirir.

Bir sanat eseri ve elbette ki sanat olarak sinema evrensel olabilmesi için 3 anlam katmanına sahip olabilmeli. Bu anlam katmanları ‘gerçek”, ‘alegorik’ ve ‘tinsel’ katmanlardır. Bütün büyük eserler ve elbette bütün büyük sinema eserleri bu katmanları taşıdıkları ölçüde evrensel, bu katmanlarda başarısızlıkları oranında da sabun köpüğü gibi geçici olurlar. Bu açıdan bir sinema eserinin günübirlik çok izleyici çekmesi o filmi ‘iyi’ yapmadığı gibi onun sanat olması için geçerli bir kriter de değildir. Her halükarda gerçek sanatın ölçütü, eğlence grubuna girmemesi, insanın kendisi ve dünyayla ilgili anlayışını çarpıtmaması ve tam tersine buna yönlendirmesidir. Eğlence türleri sanat sınıfına değil ticari üretim sınıfına girerler. Kaldı ki çok izlenmek, çok okunmak da oldukça sorunlu bir tanım. Bugün çok okunduğu söylenen ‘ Şu çılgın türkler’ kitabını birkaç yıl sonra kim hatırlayacak? Ama ‘Karamazof Kardeşler’ az ama öz olarak yüzyıllar boyunca hatırlanacak öyle değil mi? Ya da bugün çok izlenmiş ‘Gora”yı 3-5 yıl sonra kim hatırlayacak? Peki, Bunuel’in ‘Özgürlüğün Hayaleti’,Tarkovsky’nin ‘Stalker”ı, ya da Bergman’ın ‘Persona”sının 100 yıl sonra bile izlenmeyeceğini kim iddia edebilir? Bu anlamda günübirlik, reklâmlarla izlenmeye, okunmaya yönlendirilmiş ‘çöplükler’ değil, gerçek sanat eserleridir kalıcı olan.

Sanat sadece ruhu uyandırma işleviyle doğrulanabilir. Yani görünmezi görünür kılmak. Bunun için her sanatın olduğu gibi sinemanın da görünmezi görünür kılmak amacıyla ‘imge”leri kullanması gerekir. Bu imgeler görünmez olanı yani ruhu, görünür, hissedilir hale getirirler. Bu da sanat eserinin sadece ‘gerçek’ ve ‘alegori’ katmanında değil daha çok ‘tinsellik katmanında yaşar hale gelmesini sağlar. Bu anlamda sanatçı ‘yarattığı’ mutlak gerçeğin hiyeroglifiyle evrenselliğe de kapı açar.

Tarkovsky filmlerinden Nostalghia üzerinden bu konuyu biraz tartışmak gerekebilir. Nostalghia oldukça fazla ödül almış, Tarkovsky’nin SSCB dışında çevirdiği ilk filmi. Belki SSCB ya da başka ülkelerde Tarkovsky yaşarken çok fazla seyirci çekmemiş olabilir (bu konuda yeterli bilgim yok) ancak bugüne kadar her izleyenin sinema hakkındaki görüşlerini değiştirmiş, bazılarının da hayatını değiştirmiş bir film. Sanıyorum daha yüzlerce yıl da sinema sanatının büyük bir başyapıtı olarak izlenmeye devam edecek. Bu filmde ilk katman olan ‘gerçek’ katmanı yurdundan uzak bir şairin, bir opera yazmak üzere yaptığı İtalya’da gezisi ve tercümanı olan Eugenia ile olan ilişkisi var. Filmi sadece bu açıdan değerlendiren izleyici için görüntüleriyle, planlarıyla büyüleyici, hikâyesi ile sıradan bir filmdir muhtemelen. Filmi Tarkovsky’nin vatanına hasretinin ve SSCB’nin zorba rejiminin bir eleştirisinin alegorisi olarak görenler için bir de alegorik tarafı mevcut. Ancak Nostalghia’yı asıl evrensel kılan onun tinsel tarafıdır. Tarkovsky yarattığı imgelerle, bir anlamda Hakikatin ikonlarıyla filmini bambaşka bir düzleme taşımayı başarabilmekte. Eugenia , Andrei Gorchakov için bir tercüman. Boticelli’nin ‘Sudan çıkmış Venüs’ü’kadar güzel. Ancak bu güzelliğe sırtını dönen Gorchakov, bu güzelliğin derinliksiz olduğunu fark ediyor. Andrei için asıl güzellik kilisede Kutsal Meryem heykeliyle sembolize edilen şey. Meryem ikonundan yardım dileyen sıradan kadınlarda simgelenen tinsel alan. Domenico’ya yoldaşlığı seçen Gorchakov tinsel olanın üstünlüğüne ve evrenselliğine de boyun eğmiş oluyor. Semih Kaplanoğlu’nun ‘ruha yönelen bir yönetmen olmak’ istiyorum derken kast ettiğinin bu olduğunu düşünüyorum. İlk iki anlam katmanında kalmak yerine kökene – çocukluk, anavatan, yeryüzü ve son olarak da insanın kopup geldiği tinsel köken – giderek tinsel alana kapı açan sanatçı evrensel olanı da ancak bu şekilde yaratma gücüne sahip olabiliyor.

Sanatçı kendi halkının ve tarihinin çocuğudur. Bu olgu sanatçıyı halka kendi bildiği bir tarzda hizmet etme yetkisi ve zorunluluğu da verir. ‘Ya yeteneğini son damlasına kadar ve bütünüyle ortaya koymak, ya da yeteneğini üç kuruşa satmak’ sanatçının yapacağı tercihlerdir. Kendi düşüncelerini ve ruhunu gerçekleştirme arayışı içinde olan sanatçı, eserleriyle ilgilenecek birinin mutlak var olduğu inancını taşımasa bu işe kalkışmazdı. Sanatçı bu anlamda hizmet etmek isteyen, dürüstlük ve samimiyetle sorumluluğunun bilincinde olan kişidir.

Sanat bu açıdan bakınca seçkincidir elbette. Ancak bu seçkincilik sanatçı ve halkın birbirini karşılıklı koşullandırması sonucu olur. Sanatçı kendine sadık ve günlük değer yargılarından uzak kaldığı sürece, halkın hem algılama düzeyini yaratır hem de bunu yükseltir.
Sanatın en genç ve en yetkin dalı olan sinemada bazı eserleri seçkinci olarak yorumlamak bir açıdan doğrudur. Ancak bu filmin yaratıcısının kendisine sadık kalması sonucu gerçekleşen birşeydir. Yoksa sanatçının ‘anlaşılır’ olmak peşinde koşması en az anlaşılmaz olmayı istemesi kadar saçmadır. İşte bu seçim bu tür ‘gerçek’ sanatçının, eserlerini anlaşılmaz bulanlar tarafından seçkinci olarak yargılanması sonucunu doğurur. Sanatçı ‘anlaşılmaz’ filmler yapmakla suçlanır. Ancak anlaşılırlık ya da anlaşılmazlık tanımlarının, ticari sinema eserleri üzerinden yapıldığı ve bu eserler üzerinden yapılan bir beğeni tanımının gerçek sanatla seyircinin kuracağı ilişkiyi de sakatladığı düşünülmelidir. Gerçek sanatçı eserini seçkinci olmak için kurmaz. Ancak, eseri, ticari sinemayla ve kültür endüstrisinin çöplükleriyle zihni bulanmış ve başka bir alternatif görmediği için de kıyas imkânı olmayan izleyici tarafından izlenmiyorsa sanatçının seçkinci olduğunu değil, ilkelerinden taviz vermediğini ama kültür endüstrisinin aygıtları tarafından dışlandığını gösterir. Elbette tüm ‘az izlenen’ filmler gerçek sanat eseri değildir. Az izlenip de gerçekten çöplük olan çok film vardır, yine çok izlenip de gerçekten başyapıt olan eserler olduğu gibi…

Bir sanatçının halkı ile kurduğu ilişki onun sanatına da yansır. Ancak bu ilişkinin sahteliği ya da gerçekliği yaratılan eserde görünür hale gelir. Sanatçı yaşamın gerçekliği ile kendi sanatsal yaratıcılığının uyumlu ideali arasında uzlaşmaz bir çelişki olduğunu düşündüğü ölçüde tanımlanan ‘seçkinciliğin ‘ tuzağına düşer. Böyle olunca ‘bu halk beni anlamaz’ diye düşünerek gerçekten de anlaşılmaz eserler yapmak niyetine girer. Çağının ahlaksal ideallerini dile getirebilmesi için sanatçının öncelikle çağının kanlı yaralarına bakmayı öğrenmesi gerekir diyen Tarkovsky, sanatçının bu acıları bizzat kendi içinde yaşaması gerektiğini söyler. Bilincine varılan ‘korkunç’ ve alçak gerçeği daha yüksek bir düşünsel eylem adına aşmak sanatçının ana misyonudur ve bu, bu misyonu tanımlamış Tarkovsky için aynı zamanda yaşanmış bir gerçekliktir.

Tinsellik her türlü sanatın ve elbette sinemanın ulaşması gereken evrensellik düzeyidir. Bir sanat eseri ancak bu şekilde ölümsüzlüğün hizmetinde olabilir. Mutlak gerçeğin peşinde olan ve bunun için ilkelerinden taviz vermeyen sanatçı ancak bu şekilde sabun köpüğü olmak yerine kalıcı ve evrensel olmayı becerebilir.
Sinema sanatçısı elbette mümkün olduğunca çok seyirciye ulaşmak, onlar için gerekli olduğunun farkına varmak ister. Ancak hiçbir gerçek sanatçı daha işin başında başarı hesabı yapamaz veya mümkün olan en büyük onayı garanti edecek çalışma ilkelerini seçemez. Seyircinin eğilimlerinin öncelik kazandığı yerlerde sinema veya sanattan değil, eğlence sanayisinden bahsedilebilir. Bir yönetmenin, herkesin hoşuna gitmek gibi, başarılı ve izlenilir olmak gibi amaçlar uğruna kendini denetleme hakkı yoktur. Bu tür bir denetimin bedeli seyirciyle yönetmenin ilişkisinin temelden farklılaşmasıdır.

Aslında seçkinci olmadığını ve ‘halka’ hitap ettiğini söyleyen sinemacılar seyircileriyle kurdukları ilişkide seyirciyi kendilerinden aşağı gören bir tavır göstermektedirler. Sanatı özümseyebilmek için uyanık ve duyarlı bir ruh yeterken, seçtiği yol ile seyirciyi eğlendirmeye çalışan yönetmen aslında en baştan kendi seyircisini aşağılamak yoluna girmiştir. Seyircisini gerçekten sayan yönetmen onun kendisinden aptal olmadığını bilmelidir. Tarkovsky’nin dediği gibi seyirciyle yönetmen ilişkisinde her ilişkide olduğu gibi doğru soruların sorulması gerek ve yeter şarttır. Yönetmen doğru sorular sorarsa seyircisiyle ilişkisi de, seyircisini bir para kaynağı olarak gören ve onları yontan bir ilişki yerine, seyircisiyle gönül bağı kuran bir ilişkiye dönüşür.

Kültür endüstrisinin getirdiği ‘kötü zevk’ için halkı suçlayan seçkinciler, ‘halkın istediği ve izlediği filmler ‘ yapanlarla aynı noktada buluşmaktalar. Bu kötü zevkten sadece seyirci değil, onları aşağılayıp onlara gerçek sanat eseri sunmayanlarla, gerçek sanat eserini halk anlamaz deyip halktan uzak tutanlar ve bu anlamda bir kıyas imkânı vermeyenler de suçludur elbette. ‘Seyircisinin hoşuna gitmek isteyen, onun zevk ölçütlerini olduğu gibi kabul edip benimseyen bir insanın seyircisine saygısı yoktur. Bu tutumun tek anlamı olabilir, o da, seyircisinin cebindeki paraları kendi cebine aktarmak istiyordur. Bu düşüncede olanlar yüksek sanatın ideal örneklerini vererek kamuoyunu eğitmektense diğer sanatçılara para kazanmanın yollarını öğretmeye kalkarlar. Seyirci ne yapsın, kendi doğrularından emin, kendi beğenmişliği içinde yaşamını sürdürür. Kendi yargılarına karşı eleştirel bir tutum almayı öğretemediğimiz sürece seyirciyi önemsiyor sayılmayız’ diyen Tarkovsky sanıyorum neredeyse sinema ‘endüstrisinin’ tümünü kast ediyordu. Türkiye’de şu sıralarda yapılan filmlerin çoğunluğu ve Oscar verilen ve sırf Coen’ler, Tarantino’lar, Spielberg’ler, Cronenberg’ler yaptı diye bizim sinema eleştirmenlerimiz tarafından başyapıt diye nitelendirilen çöplükleri de aynı kategoride görmek lazım. Seyircinin istediğini veriyoruz diyenler Coen’in filminin yanında Sokurov’un filmlerini; Spielberg’in filminin yanında Paradjanov filmleri gösterdiler de mi böyle konuşuyorlar? İnsanlara gerçek sanat eserini kıyaslama hakkı ve şansı vermeden yapılan ‘ halkın istediği’ tanımı ne kadar doğru bir tabir?

Bu anlamda en başa, Yumurta ve diğer filmlere bakmakta fayda var. Yumurta filminin yönetmeni ‘sanatçı’ tavrı gösterirken ve bunun acısını da çekerken, filminin, seyircinin duygularını okşayan, seyirciye ‘yalakalık’ eden başka filmlerle karşılaştırılmasına da alınıyor olmalı. Hıncal Uluç eleştirisini yaparken ‘ çevremde hiç kimsenin bu filmi izledim şu böyle iyi oynuyor, bu film şöyle iyi dediğini duymadım’ diyerek aslında Yumurta’yı izlemediğini itiraf ediyor. Hıncal Uluç’a da hak vermek gerek. Hayatında gerçek sanat eseri mi gördü ki bir sürü çöplükle gerçek sanat eserini ayırt edebilecek…

Vallahi teşekkür ederim.

İnsan eleştilerden bunalıyor.

Arada hemfikir sesler duymak güzel:)

E tabi hemfikir olmayanlara teşekkür etmemek olmaz. Onlar olmasa nasıl geliştirebilirim kendimi? İnsan oğlu nankör biraz be:)

geçen sene siyad ödülleri verildiğinde, yumurta ödüllerin çoğunu almıştı. bunun üzerine “hiç izlenmeyen” bir filme bu kadar ödül veriliyor ama recep ivedik şu kadar seyredildi neden ödül verilmiyor elisizm yapılıyor gibi birşey söylenmişti.

ben bu yazıyı yazan nezdinde bu tür şeyleri dillendiren herkese şunu söylüyırm: bakın kardeşim sanat olarak sinemayla zırva olarak “hareketli resim” arasında çok büyük farklar vardır.

EG Bey;

Kim sanat var diyor? Yazıda en başta özellikle belirttim.

Recep İvedik’in ortada kalite adına çok az şey varken bu kadar başarılı olmasının ardında sanatın dışındaki sosyolojik dinamikler yatmaktadır.

Sanat yok, zerre yok, sinema da değil. Filmi beğenen insanlar da bunu biliyor. Merak etmeyin halkımız moron değil herşeyin farkında. Hiç kimse süper sanatsal bir film demez film için. Emin olabilirsiniz.

Bu yazıda filmin sanatsal yönü kesinlikle tartışılmıyor. Tartışılan filmin sosyo-kültürel yönü.