Empatik olamayan kadim refleksler ya da tarih dizileri

Ayşegül Genç

Tarihi bir fraktal gibi tanımlamaya çalışmak benim gibi matematik kökenli birinden başkasının aklına gelir miydi acaba? Yoksa bu tamamen benim beynimin sayılara karşı takındığı tavrının su yüzüne çıkmak için kurguladığı bir oyun muydu?Nedir fraktal; herhangi bir parçası büyütüldüğünde bütünü elde edilen, kendi kendini tekrar eden sonsuza kadar küçülen şekillerin oluşturduğu geometrik bütün.

Aynen tarihi de böyle bir bütünden ibaret görüp, bir günden bir yılı, bir yıldan bir asrı tasavvur etmeye çalışabiliriz. Tarihin tekerrürden ibaret olduğu lafını da fraktalın kendi kendini tekrarlama özelliğine benzetebiliriz. Mesela bir olayın bir parçasını kavrayarak, olayların devamını bu minvalden anlayıp kavrayabiliriz.

Buraya kadar her şey tamam gibi. Lakin yaratıcının fraktalı (mesela ağaç kabuğu ve kar tanesinde olduğu gibi) en muntazam şekilde gözümüzün önüne sunduğu düşünülüp, tarihin ise yazılıp aktarma işini insanın yaptığı düşünülünce burada durup kafa yormaya başlamak gerekir. Olması gereken asıl şey, tarihin bir parçasını büyüterek tarihin tamamına vakıf olunması gerektiği iken, işin içine insan girince tarih bukalemun gibi renkten renge girer.

İşin içinde insan varsa, duygusallık, taraftarlık, inanç ya da çıkarlara uygunluk gibi dürtüler vardır ve bunlar bir tarih bilgisinin güvenilirliğini engelleyecek başlıca unsurlardır. Amma velâkin tarih bilgisine yine ancak yorumlamakla ve anlamakla vakıf olunabilinir. Yani tarihi konuşturmak için yine insan gereklidir.

Tüm bunların tarih dizileri ve filmlerle ne alakası var diyen okuyucu; bir dönemi aktarmak için o dönemi yeniden canlandırmak, kurgulamak fraktalın tümüne bağlı kalınarak bir parçasını incelemeye o parçadan bütüne yol bulmaya benzer.  O parça üzerinde kişisel eğilimlere ve zanlara göre değişiklik yapmak başka insanların o parçadan yola çıkarak bütünü yanlış anlamasına sebebiyet verir ki işte en korkunç olanı budur.

Tarih bana göre yağlı boya ile boyanmış bir resimdir, tarihçi de ressamdır. Ressam resimdeki adamı küçük çizip fondaki nesneleri büyük çizerse adam resimde kaybolur. Fondaki ayrıntıları olduğundan küçük çizerse de adam olduğundan büyükmüş gibi görünür. Yani ressam resme bir bütün olarak bakmalı ve bir nevi adaleti tevdi etmeli, birbirine müsavi her çizgiden kendini sorumlu bilmelidir.

Dizi örneğini verme sebebim tarihi dizilerin tarih kitaplarından daha fazla akılda kalmasıdır. Mesela ben Osmancık(kuruluş) dizisini izlediğim yıllarda küçük bir çocuktum ve filmdeki şeyh Edibali’den o kadar etkilenmiştim ki Osmanlıyı onun kurduğunu sanıyordum, sonra ilk tarih derslerinde kurucunun Osman gazi olduğunu öğrenince büyük bir şok yaşamış ve şeyh Edibali’yi kıt tarih bilgimin neresine koyacağıma uzun süre karar verememiştim…

Mesela Hatırla Sevgili dizisi… Efendim bu diziye devrin sağ cenahından bakarsanız, dönemin sol gençliğinin çok abartıldığını, kahramanlaştırıldığını, sanki ülkede solcu ailelerden başka kimse yokmuş, diğerleri armut toplamaya ya da çokoprens almaya mı gitmişlermiş diye sorgulayabilirsiniz. Ama sol gözle bakarsanız Menderesin asılma sahnesinin çok fazla dramatikleştirildiğini, aynı hassasiyetin solcular ölürken gösterilmediği vs söyleyip evhamınızı pekiştirebilirsiniz. Ya da başka bi şey söyleyebilirsiniz.

Örnekler çoğaltılabiliriz; kurşun yarası, çemberim de gül oya, kınalı kuzular, kırık kanatlar… yeni dönemde çıkan; İstiklal, Elveda Rumeli, Karayılan…

Sanat eserlerinin gerçeği yansıtma zorunluluğu yoktur diyebilirsiniz. Ama bizim gerçeği bulma zorunluluğumuz vardır. Baştaki fraktal örneğinde olduğu gibi tarihin bir parçasına tutunarak tümünü kavramaya ihtiyacımız vardır. Bizim dizilerden ziyade hakkaniyetli tarih kitapları okumaya ihtiyacımız vardır.

Aman canım o kadar kitap okunur mu? Öyleyse tarihini kıytırık filmlerden öğrenmeye devam et. Bir gün çocuğun yumruğunu sıkıp “Abdulhamit haindir” diye bağırırsa, ya da sütçü imamı  maraşta  bir üniversite, C.Meriç’i de Ümraniye’de bir kültür merkezinin adından ibaret sanırsa bil ki şaşırmamış olacaksın, çünkü sen de sana öğretilen abartılmış veya çarptırılmış tarihi çoktan kanıksamış olacaksın.

Demek ki tarih neymiş, özünde bir fraktal gibi görünse de aslında sübjektiflikle derlenen irrasyonaliteymiş. Ne dedim ben yahu. Yani şeymiş. Nasıl hatırlatılırsa insanların öyle sandığı bir bilgi bütünüymüş… Öyleyse film izlerken hatırlatan kişileri seçmek, daha çok objektif olduğu düşünülen tarihçileri okumak boynumuzun borcu! Ancak o zaman engin tarih bilgimize yaslanarak dizileri ciddiye almadan keyifle seyredebiliriz.  

4 [?]

Share This